კარმირ ვანკი — დავიწყებული სიწმინდე ავლაბარში
„წითელი მონასტრის“ ნანგრევები დღეს ისტორიის, გულგრილობისა და დაკარგული მემკვიდრეობის სიმბოლოდ დგას.
თბილისის ერთ-ერთ ძველ უბანში, ავლაბარში, ფერიცვალების ქუჩის მიმდებარედ, დგას ისტორიის ერთ-ერთი ყველაზე დავიწყებული და მტკივნეული ნაგებობის ნაშთი — კარმირ ვანკი, იგივე „წითელი მონასტერი“, სომხური სურბ ასტვაწაწინის ეკლესია.
მისი ისტორია რამდენიმე საუკუნეს ითვლის. ეკლესიის აშენების თარიღთან დაკავშირებით სხვადასხვა ვერსია არსებობს — 1735, 1775 ან 1809 წელი, თუმცა მკვლევართა ნაწილი ყველაზე სარწმუნოდ სწორედ 1809 წელს მიიჩნევს. ცნობილია ისიც, რომ ტაძარი აშენდა შამხორიდან თბილისში გადმოსახლებული სომხების მიერ და მალევე იქცა მნიშვნელოვან სულიერ და საზოგადოებრივ ცენტრად.
კარმირ ვანკი შთამბეჭდავი არქიტექტურული ნაგებობა იყო — დაახლოებით 40 მეტრის სიმაღლის ეკლესია, რომელიც ერთ-ერთ ყველაზე მაღალ სომხურ ტაძრად ითვლებოდა თბილისში. მას ჰქონდა დიდი დარბაზი, გუმბათი, სამრეკლო, სამრევლო სკოლა და ეზო, სადაც მრავალი ოჯახის საფლავი მდებარეობდა. საუკუნეების განმავლობაში ეკლესია არა მხოლოდ სალოცავი ადგილი, არამედ კულტურული და საგანმანათლებლო კერაც იყო.
მე-19 საუკუნეში ტაძარს არაერთხელ ჩაუტარდა რესტავრაცია. მის მოვლასა და შენარჩუნებაში აქტიურად მონაწილეობდნენ როგორც სასულიერო პირები, ისე ადგილობრივი მოსახლეობა. ეკლესიასთან არსებული სკოლა კი მნიშვნელოვანი საგანმანათლებლო სივრცე იყო ავლაბრის მოსახლეობისთვის.
თუმცა საბჭოთა პერიოდი კარმირ ვანკისთვის მძიმე აღმოჩნდა. 1920-იანი წლებიდან ეკლესია დახურეს, რის შემდეგაც მისი ფუნქცია ეტაპობრივად შეიცვალა — თავდაპირველად იგი საცხობად გამოიყენებოდა, მოგვიანებით საწყობად, ხოლო 1980-იან წლებში — მხატვრების სახელოსნოდ.
ტრაგიკული ეტაპი 1989 წლის აპრილში დადგა, როდესაც ეკლესია ჩამოინგრა. ოფიციალური ვერსიით, ნგრევის მიზეზი მცირე მიწისძვრა იყო, თუმცა იმდროინდელი ცნობები ეჭვს ბადებს, რომ ეს პროცესი შესაძლოა მიზანმიმართულიც ყოფილიყო. ფაქტია, რომ ამის შემდეგ ტაძარი აღარ აღდგენილა.
დღეს კარმირ ვანკიდან მხოლოდ ნანგრევებია შემორჩენილი — ძირითადად აღმოსავლეთი კედელი და მცირე ფრაგმენტები. ადგილი, რომელიც ოდესღაც სულიერებისა და კულტურის ცენტრი იყო, ახლა მიტოვებულია და მძიმე მდგომარეობაში იმყოფება.
სამწუხაროდ, ეკლესიის ტერიტორია დაუცველია და ხშირად სხვადასხვა დანიშნულებით გამოიყენება. ის იქცა თავშეყრის ადგილად უპატრონოდ დარჩენილი ადამიანებისთვის, გამოიყენება როგორც დროებითი საცხოვრებელი და, გავრცელებული ინფორმაციით, ზოგჯერ — დაუშვებელი ქმედებების ჩასადენადაც. ეს მდგომარეობა კიდევ უფრო ამძაფრებს პრობლემას და აჩვენებს, რამდენად დაუცველია ისტორიული მემკვიდრეობა.
წლების განმავლობაში არაერთხელ გაჟღერდა მისი აღდგენისა და დაცვის მოთხოვნა, თუმცა რეალური ნაბიჯები დღემდე არ გადადგმულა. ამასთან, მიმდებარედ მიმდინარე სამშენებლო სამუშაოები დამატებით საფრთხეს უქმნის უკვე დაზიანებულ ნაგებობას.
კარმირ ვანკი დღეს დგას, როგორც დავიწყებული ისტორიის სიმბოლო — ადგილი, რომელიც ოდესღაც რწმენის, კულტურისა და ერთიანობის ცენტრი იყო, ახლა კი ნანგრევებად და საზოგადოებრივი გულგრილობის მაგალითად არის ქცეული.
კითხვა კი კვლავ ღია რჩება — ექნება თუ არა ამ ძეგლს მომავალი, თუ საბოლოოდ გაქრება ისტორიის ფურცლებიდან.
