წმინდა ანთიმოზ ივერიელის ღვაწლი
ანთიმოზ ივერიელი დაიბადა XVII საუკუნის მეორე ნახევარში საქართველოში, სავარაუდოდ, სამცხე-ჯავახეთის მხარეში.
მართლმადიდებელი ეკლესიის ისტორიაში არსებობენ პიროვნებები, რომელთა მოღვაწეობაც სცდება ერთი ქვეყნის საზღვრებს და გლობალურ, ცივილიზაციურ მნიშვნელობას იძენს. ასეთ უნიკალურ პიროვნებათა შორის ერთ-ერთი გამორჩეული ადგილი უკავია წმინდა მღვდელმოწამე ანთიმოზ ივერიელს - ადამიანს, რომელიც თავისი ცხოვრებითა და შემოქმედებით იქცა მყარ სულიერ და კულტურულ ხიდად ორ მართლმადიდებელ ხალხს, ქართველებსა და რუმინელებს შორის. მას სამართლიანად უწოდებენ „ორი ეკლესიის შვილს“, რადგან ერთგან მან დატოვა თავისი გენეტიკური და შემოქმედებითი საწყისი, ხოლო მეორეგან - თავისი უდიდესი საეკლესიო თუ ლიტერატურული მემკვიდრეობა.
ანთიმოზ ივერიელი დაიბადა XVII საუკუნის მეორე ნახევარში საქართველოში, სავარაუდოდ, სამცხე-ჯავახეთის მხარეში. ნათლისღებისას იგი წმინდა მოციქულ ანდრიას სახელით მოინათლა. მისმა კეთილმსახურმა მშობლებმა, იოანემ და მარიამმა, იგი ღვთისმოშიშებითა და მართლმადიდებლური სარწმუნოებით აღზარდეს. საქართველოში ამ დროს უმძიმესი სიტუაციაა - ქვეყანა დანაწევრებული და დასუსტებულია, ხოლო მოსახლეობა მუდმივად განიცდის ოსმალთა და ყიზილბაშთა თარეშს. ახალგაზრდა ანდრიაც სწორედ ამ მძიმე ბედის მსხვერპლი გახდა - იგი თურქებმა დაატყვევეს და კონსტანტინოპოლის მონათა ბაზარზე გაყიდეს.
მისი ცხოვრების გარდამტეხი მომენტი იერუსალიმის პატრიარქ დოსითეოსის მიერ მისი ტყვეობიდან გამოსყიდვა აღმოჩნდა. კონსტანტინოპოლში, საპატრიარქო კარზე ყოფნისას, ანთიმოზმა გამოავლინა ფენომენალური ნიჭი: შეისწავლა ბერძნული, თურქული, არაბული და საეკლესიო სლავური ენები, დაეუფლა ფერწერას, ხეზე კვეთას, კალიგრაფიასა და, რაც მთავარია, იმ დროისთვის უახლეს, რევოლუციურ ტექნოლოგიას - წიგნის ბეჭდვის საქმეს.
1690-იანი წლების დასაწყისში ვლახეთის (დღევანდელი რუმინეთი) განათლებულმა და პროგრესულმა მთავარმა, კონსტანტინე ბრინკოვიანუმ (რუმინეთის ეკლესიამ თავის ოთხ ვაჟთან ერთად 1992 წელს წმინდანად შერაცხა), საგანგებოდ მიიწვია ანთიმოზი თავის კარზე. სწორედ აქ მიიღო მან ბერობის აღთქმა და ეწოდა სახელი ანთიმოზი. აქედან იწყება წმინდა მოღვაწის ცხოვრების უმნიშვნელოვანესი ეტაპი.
წმინდა ანთიმოზ ივერიელის ღვაწლი რუმინეთის ეკლესიისა და კულტურის წინაშე შეუფასებელია. იმ პერიოდის ვლახეთში ღვთისმსახურება ძირითადად მოსახლეობისთვის გაუგებარ საეკლესიო სლავურ ან ბერძნულ ენებზე მიმდინარეობდა. ანთიმოზმა დაინახა, რომ ეროვნული თვითშეგნებისა და სულიერების ასამაღლებლად აუცილებელი იყო ეკლესიის გათიშვა უცხოური გავლენებისგან. მან დაიწყო საეკლესიო წიგნების რუმინულ ენაზე თარგმნა, რედაქტირება და დასტამბვა. თავისი ხელით დააარსა სტამბები ბუქარესტში, სნაგოვსა და ტირგოვიშტეში, სადაც 60-ზე მეტი დასახელების წიგნი გამოსცა. ამ ნაბიჯით ანთიმოზ ივერიელმა ფაქტობრივად დაამკვიდრა რუმინული, როგორც ლიტურგიკული ენა ეკლესიაში და საფუძველი ჩაუყარა თანამედროვე რუმინულ ლიტერატურულ ენას.
წმინდანის ავტორიტეტი იმდენად გაიზარდა, რომ 1705 წელს იგი რემნიკის ეპისკოპოსად, ხოლო 1708 წელს - ვლახეთის მიტროპოლიტად აირჩიეს. როგორც მის სვინაქსარულ ცხოვრებაში ვკითხულობთ: „თავისი სათნოებებისა და წმინდა ცხოვრების გამო, იგი არჩეულ იქნა ვლახეთის მიტროპოლიტად. ყოვლისშემძლე ღვთის შეწევნითა და მადლით, იგი სიმშვიდით უძღვებოდა თავის სამწყსოს - სამღვდელო დასს, მონაზონვნებს და მრევლს“.
ბუქარესტში მან საკუთარი სახსრებითა და არქიტექტურული პროექტით ააგო ყოვლადწმინდა ღვთისმშობლის შობის მონასტერი, რომელიც დღეს „ანთიმის მონასტრის“ სახელითაა ცნობილი და რუმინული ხელოვნებისა და სულიერების ერთ-ერთ უმთავრეს მარგალიტს წარმოადგენს. მისი ქადაგებების კრებული („დიდაქეები“) დღემდე შესულია რუმინული კლასიკური ლიტერატურის საგანძურში, როგორც მწყემსმთავრული სიყვარულისა და მაღალი მჭევრმეტყველების ნიმუში.
მიუხედავად იმისა, რომ წმინდა ანთიმოზმა რუმინეთში დიდებას, ძალაუფლებასა და საყოველთაო აღიარებას მიაღწია, მას წამითაც არ დავიწყებია საკუთარი სამშობლო. ყველა ნაშრომსა თუ ოფიციალურ დოკუმენტზე იგი ხელს აწერდა, როგორც „ანთიმოზ ივერიელი“, რითაც ხაზს უსვამდა თავის წარმომავლობას.
XVIII საუკუნის დასაწყისში, როდესაც ქართლის მეფე ვახტანგ VI-მ განიზრახა საქართველოში განათლების კერის შექმნა და წიგნის ბეჭდვის დანერგვა, მან დახმარება სწორედ რუმინეთში მოღვაწე თანამემამულეს სთხოვა. ანთიმოზმა უდიდესი სიხარულითა და ენთუზიაზმით უპასუხა მეფის ამ თხოვნას. მან თბილისში გამოგზავნა სტამბის მოწყობილობები, ქართული შრიფტის მატრიცები და თავისი საუკეთესო მოწაფე, ნიჭიერი პოლიგრაფისტი მიხაილ იშტვანოვიჩი (მიხეილ უნგრო-ვლახელი).
ამ ძმური და სულიერი მხარდაჭერის შედეგად, 1709 წელს თბილისში გაიხსნა პირველი ქართული სტამბა, სადაც დაიბეჭდა „სახარება“, „დავითნი“ და „სამოციქულო“, ხოლო 1712 წელს - შოთა რუსთაველის უკვდავი პოემის „ვეფხისტყაოსნის“ პირველი ნაბეჭდი გამოცემა. წმინდა ანთიმოზ ივერიელმა ამით უდიდესი სიკეთით ბიძგი მისცა ქართული კულტურის რენესანსს და გადაარჩინა მრავალი უმნიშვნელოვანესი ლიტერატურული ძეგლი დაკარგვას.
წმინდა ანთიმოზ ივერიელის აქტიური ანტიოსმალური პოზიცია და ვლახეთის დამოუკიდებლობისთვის ბრძოლა მიუღებელი აღმოჩნდა თურქი სულთნისა და მისი ერთგული მოხელეებისთვის. პოლიტიკური ინტრიგების შედეგად, მას ბრალი დასდეს ღალატში, ჩამოართვეს მიტროპოლიტის ხარისხი და სინას მთაზე მუდმივი გადასახლება მიუსაჯეს. თუმცა, სინას მთამდე მან ვერ მიაღწია - 1716 წლის სექტემბერში, გზაში, თურქულმა ბადრაგმა იგი სასტიკად აწამა, მოკლა და მისი ნაწამები სხეული მდინარეში გადააგდო. ასე დაასრულა სიცოცხლე დიდმა მწყემსმთავარმა, როგორც ქრისტესა და თავისი სამწყსოსთვის თავდადებულმა მოწამემ.
1966 წელს მსოფლიო საპატრიარქომ ოფიციალურად გააუქმა წმინდა ანთიმოზის მიმართ გამოტანილი უსამართლო განჩინება. ხოლო 1992 წელს რუმინეთის მართლმადიდებელმა ეკლესიამ ანთიმოზ ივერიელი წმინდანთა დასში შერაცხა. მალევე ეს გადაწყვეტილება საქართველოს საპატრიარქომაც დაამტკიცა და მისი ხსენების დღედ განსაზღვრა 26 ივნისი.
წმინდა ანთიმოზ ივერიელი არის უნიკალური მაგალითი იმისა, თუ როგორ შეუძლია ერთ ადამიანს თანაბარი ერთგულებითა და სიყვარულით ემსახუროს ორ ქვეყანას - იმას, სადაც იგი დაიბადა და გაზარდა, და იმას, რომელმაც შეიფარა და მოღვაწეობის ასპარეზი მისცა. წმინდა მღვდელმოწამის სახელი დღესაც კაშკაშებს, როგორც ქართველი და რუმინელი ხალხის ურყევი მეგობრობის, საერთო მართლმადიდებლური რწმენისა და მაღალი კულტურული იდეალის სიმბოლო.
