წმიდათა ათთა ბევრთა მოწამეთა ღვაწლი
ჯალალედინის შემოსევის ერთ-ერთი უმძიმესი ეპიზოდი თბილისთან არის დაკავშირებული. ქალაქის აღებას თან ახლდა დიდი ნგრევა, მოსახლეობის დარბევა და ქრისტიანული სიწმინდეების შეურაცხყოფა.
საქართველოს მრავალსაუკუნოვანი ისტორია არაერთი მძიმე განსაცდელისა და სისხლისმღვრელი ბრძოლის მატიანეა, თუმცა ამ ისტორიის ყველაზე შთამბეჭდავ ფურცლებს ისინი ქმნიან, რომლებმაც სამშობლოსა და სარწმუნოებისათვის თავიანთი სიცოცხლე გაიღეს. ქართველი ერის სულიერი ცხოვრების ისტორიაში განსაკუთრებული ადგილი უჭირავს ასი ათასი მოწამის ღვაწლს — ადამიანებისა, რომელთა თავგანწირვაც არა მხოლოდ ერთი ეპოქის ტრაგიკული მოვლენა, არამედ ქრისტიანული რწმენისადმი ურყევი ერთგულების მარადიული მოწმობა გახდა.
თბილისის მტკვარი, რომელიც საუკუნეთა განმავლობაში ქალაქის ყოველდღიური ცხოვრების მდინარე იყო, ერთ დღეს ქრისტიანული აღმსარებლობისათვის შეწირული ადამიანების სისხლით შეიღება. ეს იყო უმძიმესი განსაცდელის ჟამი, როდესაც ქალაქის მცხოვრებნი არჩევანის წინაშე აღმოჩნდნენ: შეენარჩუნებინათ მიწიერი სიცოცხლე სარწმუნოების უარყოფის ფასად თუ სიკვდილის საფრთხის მიუხედავად ერთგულნი დარჩენილიყვნენ ქრისტესი და მისი წმინდა ეკლესიისა. მათმა არჩევანმა ნათლად წარმოაჩინა ქრისტიანობის ერთ-ერთი უმთავრესი ჭეშმარიტება — რწმენა არ არის მხოლოდ სიტყვიერი აღიარება, არამედ ისეთი სულიერი ერთგულება, რომლის დათმობაც სიცოცხლის შენარჩუნების სანაცვლოდაც კი შეუძლებელია.
XIII საუკუნის პირველი ნახევარი საქართველოსათვის განსაკუთრებულად მძიმე ისტორიული პერიოდი აღმოჩნდა. თამარ მეფის ეპოქაში მიღწეული პოლიტიკური და კულტურული აღმავლობის შემდეგ ქვეყანა
თანდათანობით მძიმე საგარეო განსაცდელების წინაშე დადგა. ლაშა-გიორგისა და მისი დის, რუსუდანის, მეფობის ხანაში საქართველოს სამხრეთიდან ახალი მტერი — ხვარაზმშაჰთა სახელმწიფოს მმართველი ჯალალედინი — მოევლინა. მონღოლთა შემოსევებით დასუსტებული ხვარაზმის მმართველი, რომელმაც საკუთარი სამფლობელოები დაკარგა, კავკასიაში დამკვიდრებას ცდილობდა. მისი ლაშქრობები საქართველოსთვის განსაკუთრებით დამანგრეველი აღმოჩნდა.
ჯალალედინის შემოსევის ერთ-ერთი უმძიმესი ეპიზოდი თბილისთან არის დაკავშირებული.
ქალაქის აღებას თან ახლდა დიდი ნგრევა, მოსახლეობის დარბევა და ქრისტიანული სიწმინდეების შეურაცხყოფა. ისტორიული წყაროების მიხედვით, სწორედ ამ მოვლენებს უკავშირდება ასი ათასი ქართველის მოწამებრივი აღსასრული. მათი ხსენება განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია არა მხოლოდ მსხვერპლის უპრეცედენტო რაოდენობის, არამედ იმ გარემოების გამოც, რომელშიც მათ ქრისტიანული სარწმუნოების ერთგულება გამოავლინეს.
მოწამეობის ისტორიის ცენტრალური ეპიზოდი თბილისის სიონის ტაძრიდან გამოტანილ მაცხოვრისა და ღვთისმშობლის ხატებს უკავშირდება. გადმოცემის თანახმად, ჯალალედინის ბრძანებით, ხატები მტკვარზე გადებულ ხიდზე დაასვენეს და ქალაქის ქრისტიან მოსახლეობას მათი ფეხქვეშ გათელვა მოსთხოვეს. ეს მოთხოვნა უბრალო დამცირება ან რელიგიური რიტუალის შეურაცხყოფა არ ყოფილა. იგი ქრისტიანთა სარწმუნოების უარყოფის აშკარა იძულებას წარმოადგენდა. ხატებზე ფეხის დადგმა ნიშნავდა იმ სიწმინდის შეგნებულ შეურაცხყოფას, რომელსაც ქრისტიანები პატივს მიაგებდნენ, ხოლო ამ მოთხოვნაზე უარის თქმა — საკუთარი აღმსარებლობის საჯაროდ აღიარებას, რასაც, როგორც აღმოჩნდა, სიკვდილი მოჰყვებოდა.
მიუხედავად მოსალოდნელი სასჯელისა, მრავალმა ქრისტიანმა უარი განაცხადა ხატების შეურაცხყოფაზე. ისინი სიკვდილს ამჯობინებდნენ იმ სიწმინდის შებღალვას, რომელიც მათი რწმენის განუყოფელი ნაწილი იყო. გადმოცემის თანახმად, ისინი მტკვარში ჩაყარეს და მახვილით დახოცეს. ასე იქცა თბილისის ხიდი მოწამებრივი აღსასრულის ადგილად, ხოლო მტკვარი — მათი სისხლიანი ღვაწლის მდუმარე მოწმედ.
ამ მოვლენის გააზრებისას განსაკუთრებული ყურადღება უნდა მივაქციოთ ხატთაყვანისცემის საღვთისმეტყველო მნიშვნელობას. მართლმადიდებელი ეკლესიისათვის ხატი მხოლოდ საღვთო პიროვნების გამოსახულება ან რელიგიური ხელოვნების ნიმუში არ არის. იგი განკაცებული ღმერთის, იესო ქრისტეს, რეალური ადამიანური ბუნების აღიარებასთან არის დაკავშირებული. სწორედ განკაცების საიდუმლო უდევს საფუძვლად ხატთაყვანისცემის ქრისტიანულ სწავლებას. თუ უხილავი და მიუწვდომელი ღმერთი ხილული გახდა ქრისტეს განკაცებით, მაშინ შესაძლებელია მისი ადამიანური სახის გამოსახვაც. ამდენად, ხატის უარყოფა და მისი შეურაცხყოფა მხოლოდ გამოსახულებისადმი უპატივცემულობა არ არის — იგი იმ საღვთისმეტყველო ჭეშმარიტების წინააღმდეგაც შეიძლება იყოს მიმართული, რომელსაც ხატი მოწმობს.
მათი მოწამებრივი ღვაწლი კიდევ ერთხელ გვახსენებს, რომ ქრისტიანული რწმენა ადამიანისაგან მხოლოდ სიტყვიერ თანხმობას არ მოითხოვს. იგი გულისხმობს შინაგან ერთგულებას, რომელიც განსაცდელის დროსაც უცვლელი უნდა დარჩეს. სახარებაში მაცხოვარი ბრძანებს: „ნუ გეშინინ მათგან, რომელთა მოსწყჳდენ ჴორცნი, ხოლო სულისა ვერ ჴელ-ეწიფების მოკლვად“ (მათე 10, 28). ეს სიტყვები ნათლად გამოხატავს ქრისტიანული მოწამეობის არსს. მიწიერი სიცოცხლე წარმავალია, ხოლო ღმერთთან ერთობა — მარადიული. ამიტომ მოწამე სიკვდილს არ ირჩევს როგორც მიზანს; იგი ირჩევს ქრისტეს ერთგულებას და მზად არის, ამ ერთგულებისათვის ნებისმიერი განსაცდელი დაითმინოს.
ამასთანავე, ასი ათასი მოწამის ღვაწლი მხოლოდ ხატთაყვანისცემის ისტორიის კონტექსტში არ უნდა განვიხილოთ. მათი მოწამეობა ქრისტიანული აღმსარებლობის უფრო ფართო შინაარსსაც გამოხატავს — ეს არის ადამიანის თავისუფალი არჩევანი, როდესაც იგი უარს ამბობს საკუთარი სინდისისა და სარწმუნოების წინააღმდეგ წასვლაზე. ქრისტიანული მოწამეობა ძალადობისადმი პასიური დამორჩილება კი არ არის, არამედ ჭეშმარიტების ერთგულების შეგნებული მოწმობა. მოწამე არ ეძებს სიკვდილს, მაგრამ არც სიცოცხლის შესანარჩუნებლად თმობს იმას, რაც მისი სულიერი არსებობის საფუძველს წარმოადგენს. სწორედ ამგვარად უნდა გავიაზროთ თბილისელ ქრისტიანთა თავგანწირვა: მათთვის ქრისტესადმი ერთგულება ყოველგვარ მიწიერ კეთილდღეობაზე მაღლა იდგა.
განსაკუთრებული ყურადღების ღირსია ის გარემოებაც, რომ მოწამეთა შორის მხოლოდ სასულიერო პირები ან განსაკუთრებული საეკლესიო მოღვაწეები არ ყოფილან. ისინი იყვნენ ქალაქის მცხოვრებნი — ჩვეულებრივი ადამიანები, შესაბამისად, მათი მოწამეობა კიდევ უფრო შთამბეჭდავი ხდება სწორედ ამ ადამიანური განზომილების გათვალისწინებით. ამ თვალსაზრისით, ასი ათასი მოწამის მაგალითი გვიჩვენებს, რომ სიწმინდისაკენ მოწოდება მხოლოდ მონასტრის კედლებში არ სრულდება. ქრისტიანული აღმსარებლობის ერთგულება ნებისმიერ ადამიანს შეუძლია გამოავლინოს, მიუხედავად მისი საზოგადოებრივი მდგომარეობისა და ცხოვრებისეული გარემოებებისა.
ამ ისტორიულ მოვლენას განსაკუთრებული მნიშვნელობა აქვს ქართველი ერის სულიერი თვითმყოფადობის გააზრებისთვისაც. საქართველოს ისტორია ნათლად მოწმობს, რომ ქრისტიანობა საუკუნეთა განმავლობაში მხოლოდ რელიგიური კუთვნილება არ ყოფილა. იგი განსაზღვრავდა ქვეყნის კულტურულ სახეს, ზნეობრივ ღირებულებებს, მწიგნობრულ ტრადიციას, ხელოვნებასა და საზოგადოებრივ ცხოვრებას. თუმცა ასი ათასი მოწამის ღვაწლის მნიშვნელობა იმით არ ამოიწურება, რომ მათ ქრისტიანული საქართველოს ისტორიული სახე დაიცვეს. უპირველეს ყოვლისა, ისინი ქრისტეს აღმსარებლები იყვნენ და მათი თავგანწირვის არსიც სწორედ ამ პიროვნულ და ეკლესიურ ერთგულებაში უნდა დავინახოთ. ეროვნული მნიშვნელობა ამ შემთხვევაში არ ეწინააღმდეგება სარწმუნოებრივ შინაარსს, არამედ მისგან გამომდინარეობს.
ათთა ბევრთა მოწამეთა ხსენება საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიის ლიტურგიკულ ცხოვრებაში განსაკუთრებულ ადგილს იკავებს. ეკლესია მათ 13 ნოემბერს იხსენიებს. ეს დღე მხოლოდ ისტორიული ტრაგედიის გახსენება არ არის. იგი მოწამეთა სულიერი გამარჯვების დღესასწაულია, როდესაც მორწმუნენი პატივს მიაგებენ ადამიანებს, რომლებმაც ქრისტესათვის სიცოცხლე გასწირეს. ამ დღეს თბილისის სიონის ტაძარი, მეტეხის მიდამოები და მტკვრის სანაპირო განსაკუთრებული ისტორიული და სულიერი მნიშვნელობით წარმოგვიდგება. ქალაქის ეს ადგილები გვახსენებს, რომ ქრისტიანული სარწმუნოების ისტორია მხოლოდ დიდებული ტაძრების აგებითა და საეკლესიო დღესასწაულებით არ შექმნილა; იგი იმ ადამიანთა სისხლითა და თავგანწირვითაც დაიწერა, რომლებმაც თავიანთი სიცოცხლით დაამოწმეს ქრისტესადმი ერთგულება.
