იერუსალიმში ღვთისმშობლის სუდარის გადასვენების ტრადიციული მსახურება აღესრულა
პროცესია სრულდება იერუსალიმის წმინდა ადგილების კონკრეტულ გეოგრაფიულ არეალში.
იერუსალიმის ეკლესიის ლიტურგიკულ პრაქტიკაში ღვთისმშობლის მიძინების დღესასწაული განსაკუთრებულ ადგილს იკავებს. ამ ყოველწლიური საეკლესიო ციკლის ცენტრალური მოვლენაა ღვთისმშობლის სუდარის ლიტანიობით გადასვენება აღდგომის ტაძრის (ქრისტეს საფლავის) მეტოქიონიდან გეთსიმანიის ღვთისმშობლის საფლავის ტაძრამდე. ეს რიტუალი წარმოადგენს საღვთისმეტყველო სიმბოლიზმის, ისტორიული მეხსიერებისა და იერუსალიმური ტიპიკონის უნიკალურ სინთეზს.
ლიტურგიკული პროცესიის ისტორიული საფუძველი უკავშირდება აპოკრიფულ და ჰაგიოგრაფიულ გადმოცემებს ღვთისმშობლის მიძინებისა და დაკრძალვის შესახებ, რომლებიც V-VI საუკუნეების ტექსტებშია ასახული (მაგალითად, ფსევდო-დიონისე არეოპაგელის, წმინდა იოანე დამასკელისა და წმინდა თეოდორე სტუდიელის შრომებში).
გადმოცემის თანახმად, ღვთისმშობლის გარდაცვალების შემდეგ მოციქულებმა მისი წმინდა სხეული სიონის მთიდან გეთსიმანიის ბაღში გადაასვენეს. პროცესიას თან ახლდა საზეიმო საგალობლები და სასწაულებრივი მოვლენები. დღევანდელი ლიტურგიკული მსვლელობა სწორედ ამ პირველსაწყისი ისტორიული მარშრუტის რეკონსტრუქციასა და განახლებას წარმოადგენს.
პროცესია სრულდება იერუსალიმის წმინდა ადგილების კონკრეტულ გეოგრაფიულ არეალში. საწყისი წერტილი (გეთსიმანიის მეტოქიონი): მდებარეობს უშუალოდ აღდგომის ტაძრის მოპირდაპირედ. აქ მთელი წლის განმავლობაში ინახება ღვთისმშობლის მიძინების ხატი და სუდარა. პროცესია მიჰყვება ტრადიციულ „ტანჯვის გზას“ (ვია დოლოროსას), გაივლის ოსმალური პერიოდის ძველი ქალაქის კვარტლებს, სტეფანეს (ლომების) ჭიშკარს და ჩადის კედრონის ხეობაში. საბოლოო დანიშნულება არის გეთსიმანიის ტაძარი - IV საუკუნეში აგებული ბიზანტიური ბაზილიკის ადგილზე არსებული ქვედა ტაძარი, სადაც ღვთისმშობლის საფლავია.
გეთსიმანიის ღვთისმშობლის საფლავის ტაძარი ქრისტიანული სამყაროს ერთ-ერთი უმთავრესი სიწმინდე და იერუსალიმის არქიტექტურული მარგალიტია. ტაძრის ყველაზე გამორჩეული თავისებურება ის არის, რომ ის თითქმის მთლიანად მიწისქვეშაა. ტაძარში შესვლისას მორწმუნე ჩადის XII საუკუნის ჯვაროსნული ხანის ფართო, გრანდიოზულ ქვის კიბეზე, რომელიც 47 საფეხურისგან შედგება. ქვედა ტაძარი გამოკვეთილია კლდეში და აქვს ჯვრის ფორმა. მისი ცენტრალური ნაწილი ადრეული ქრისტიანული და ბიზანტიური ხანის არქეოლოგიურ ფენებს ინახავს. ტაძრის ცენტრალურ-აღმოსავლეთ ნაწილში მდებარეობს მცირე კლდოვანი სამლოცველო (კუვუკლია), სადაც ღვთისმშობლის დაკრძალვის ადგილია. ქრისტიანული გადმოცემით, სწორედ ამ სარეცელზე დაასვენეს მოციქულებმა ღვთისმშობლის წმინდა სხეული.
პირველი ტაძარი წმინდა ელენე დედოფლის (იმპერატორ კონსტანტინე დიდის დედის) ინიციატივით აიგო, რომელმაც გამოყო ღვთისმშობლის საფლავის კლდე გარშემო არსებული ქანებისაგან. ტაძარი რამდენჯერმე დაანგრიეს, თუმცა უშუალოდ მიწისქვეშა სივრცე და საფლავი ხელუხლებელი გადარჩა.
ღვთისმშობლის სუდარის გადასვენების რიტუალი წარმოადგენს მკაცრად განსაზღვრულ დროით-სივრცობრივ სტრუქტურას, სადაც თითოეულ ქმედებას ღრმა საღვთისმეტყველო დატვირთვა გაჩნია. მსვლელობა იწყება 25 აგვისტოს (ძველი სტილით 12 აგვისტოს) დილით ადრე, 04:00 საათზე, აღდგომის ტაძრის მეტოქიონიდან. სუდარის ტაძრიდან გამოსვენება სიმბოლურად განასახიერებს ღვთისმშობლის მიძინებისა და სიკვდილზე გამარჯვების ზეიმს. საზეიმო ლიტანიობა, რომელსაც მიუძღვებიან იერუსალიმის პატრიარქი, სამღვდელოება და ათასობით მორწმუნე ანთებული სანთლებითა და საგალობლებით, პირდაპირ იმეორებს მოციქულთა კრებულის მიერ ღვთისმშობლის წმინდა სხეულის გაცილების ისტორიულ-ჰაგიოგრაფიულ სურათს. პროცესიის მიერ ძველი ქალაქის ქუჩებისა და „ტანჯვის გზის“ გავლით გეთსიმანიისკენ სვლა ხაზს უსვამს დედამიწიდა სასუფეველში გარდასვლის იდეას. გეთსიმანიის საფლავის ქვედა ტაძარში მიბრძანების შემდეგ, სუდარას ასვენებენ უშუალოდ ღვთისმშობლის ცარიელი საფლავის უკანა მხარეს მდებარე სპეციალურად მომზადებულ ჭურჭელში. ეს ეტაპი ასახავს ყოვლადწმიდა ღვთისმშობლის სხეულებრივ დამარხვასა და საყოველთაო აღდგომის მოლოდინს. რიტუალური ციკლი პიკს აღწევს 27 აგვისტოს ღამისთევის ლოცვაზე, როდესაც სრულდება „ღვთისმშობლის დაკრძალვის წესი“ და გალობენ ე. წ. „ქების მუხლებს“. ეს მსახურება სტრუქტურულად და შინაარსობრივად ქრისტეს საფლავისათვის დაწესებული ვნების შაბათის ცისკრის ანალოგია, რაც კიდევ ერთხელ უსვამს ხაზს დედისა და ძის განუყოფელ კავშირს კაცობრიობის გამოხსნის ისტორიაში.
იერუსალიმური ტიპიკონი (საეკლესიო წესდება) ამ დღესასწაულისთვის იყენებს სპეციალურ ჰიმნოგრაფიულ კრებულს. განსაკუთრებით აღსანიშნავია „ღვთისმშობლის დაკრძალვის განგება“, რომელიც სტრუქტურულად ზუსტად იმეორებს წითელი პარასკევის ქრისტეს საფლავის დატირების წესს. ეს პარალელიზმი შემთხვევითი არ არის: საეკლესიო სწავლებით ღვთისმშობლის მიძინება განიხილება, როგორც ქრისტეს აღდგომის პირველი ნაყოფი. ისევე, როგორც ქრისტეს სხეული არ დაექვემდებარა ხრწნას, ღვთისმშობლის სხეულიც, საეკლესიო მოძღვრების თანახმად, რაც ლიტურგიკულ ტექსტებშია ასახული, ამაღლებულ იქნა ზეცად. ჰიმნოგრაფიულ ტექსტებში ვკითხულობთ: „ეჰა, საიდუმლო შენი ქალწულო, რამეთუ მაღლისა საყდრად წმიდად გამოჩნდი და აწ ქუეყანით ზეცად ამაღლდი დიდებით, დიდ არს დიდებაჲ შენი და ბრწყინავს ელვარებითა…“ „შენგან გამოვიდა ცხორებაჲ და ქალწულებაჲ შენი არა განიხრწნა, ვითარ უკუე გუამი შენი სამარესა შინა განიხრწნეს, ამისთვის ცხორებისა საყდრად ცათა შინა დაიდგა“ და სხვა მრავალი.
ამდენად, იერუსალიმში ღვთისმშობლის სუდარის გადასვენების ტრადიცია სცილდება უბრალო ისტორიული რეკონსტრუქციის ჩარჩოებს. ეს არის ცოცხალი ლიტურგიკული მეხსიერება, რომელიც აერთიანებს იერუსალიმის ეკლესიის უძველეს ტიპიკონურ ტრადიციებს, ჰიმნოგრაფიასა და მართლმადიდებლურ მარიოლოგიურ თეოლოგიას. პროცესია მორწმუნეთათვის წარმოადგენს არა მხოლოდ ისტორიული ფაქტის გახსენებას, არამედ ღვთისმშობლის მიძინებისა და ზეცად ამაღლების საიდუმლოში უშუალო მონაწილეობას.
