წმინდა მაქსიმე - ღვთისმეტყველი და აღმსარებელი
წმინდა მაქსიმე დაიბადა დაახლოებით 580 წელს კონსტანტინოპოლში, წარჩინებულ და კეთილმსახურ ოჯახში.
ქრისტიანული აზროვნებისა და ღვთისმეტყველების ათასწლოვან ისტორიაში მცირედნი თუ შეედრებიან წმინდა მაქსიმე აღმსარებელს (580–662) თავისი ინტელექტუალური მასშტაბით, ფილოსოფიური სიღრმითა და სულიერი სიმტკიცით. იგი გახლავთ ფიგურა, რომელმაც არა მხოლოდ შეაჯამა და დააგვირგვინა ადრეული ეკლესიის მამათა ნააზრევი, არამედ საკუთარი სისხლითა და ტანჯვით დაიცვა ქრისტიანული დოგმატის უცდომელობა. მისი ცხოვრების გზა ბიზანტიის იმპერატორის სასახლიდან დაიწყო და დასავლეთ საქართველოს მთიანეთში - ლეჩხუმში დასრულდა, სადაც დღესაც განისვენებს მისი წმინდა ნაწილები.
წმინდა მაქსიმე დაიბადა დაახლოებით 580 წელს კონსტანტინოპოლში, წარჩინებულ და კეთილმსახურ ოჯახში. მან მიიღო იმ დროისათვის საუკეთესო განათლება: ბრწყინვალედ ფლობდა გრამატიკას, რიტორიკას, ფილოსოფიას და თეოლოგიას. მისი განსაკუთრებული ნიჭიერება შეუმჩნეველი არ დარჩენია იმპერატორ ჰერაკლეს, რომელმაც მაქსიმე თავის პირველ მდივნად დანიშნა. მიუხედავად ბრწყინვალე საერო კარიერისა, სამეფო კარის ფუფუნებისა და პოლიტიკური გავლენისა, მაქსიმეს სული ამქვეყნიურ დიდებას არ ეძებდა.
დაახლოებით 614 წელს მან დატოვა საიმპერატორო კარი და კონსტანტინოპოლის მახლობლად, ქრიზოპოლისის მონასტერში მონაზვნად აღიკვეცა. მოგვიანებით იგი ამავე სავანის იღუმენიც გახდა.
წმინდა მაქსიმეს თეოლოგიური მემკვიდრეობა მოიცავს ასკეტიკას, მისტიკას, ეგზეგეტიკასა და დოგმატიკას. მისი აზროვნების ცენტრში დგას ქრისტოლოგია (მოძღვრება ქრისტეს შესახებ) და განღმრთობა. მაქსიმეს მოძღვრებით, სამყაროს ყოველ შექმნილ საგანს გააჩნია თავისი ღვთაებრივი ჩანაფიქრი - „ლოგოსი“. ეს კერძო ლოგოსები ერთიანდებიან და ჰარმონიზდებიან ერთადერთ, დაუსაბამო ღვთის სიტყვაში (ლოგოსში) - იესო ქრისტეში. ადამიანის შექმნის საბოლოო მიზანი ღმერთთან სრული შეერთებაა. ღმერთმა მიიღო ადამიანური ბუნება, რათა ადამიანს მიეღო ღვთაებრივი თვისებები. ღირსი მაქსიმე აღმსარებელი სიყვარულისა და განღმრთობის შესახებ ბრძანებდა: „ღმერთმა სამყარო შეიყვარა და განკაცდა, რათა ადამიანი სიყვარულის მიერ გახდეს ღმერთი მადლით.“ ხოლო ღვთის სიტყვის განკაცების შესახებ განმარტავდა: „ღვთის სიტყვა, ერთხელ რომ განკაცდა ხორციელად, თავისი კაცთმოყვარეობის გამო მარადის ნებელობით იშვის სულიერად მათში, ვისაც სურს; იგი ყრმა ხდება და იზრდება მათში სათნოებათა შესაბამისად.“
VII საუკუნის ბიზანტიაში პოლიტიკური კრიზისისა და სპარსელთა თუ არაბთა შემოსევების ფონზე, იმპერატორები ცდილობდნენ იმპერიის რელიგიურ ერთიანობას. მონოფიზიტებთან კომპრომისის მიზნით, სახელმწიფო დონეზე მხარი დაუჭირეს მონოთელიტობას - მოძღვრებას, რომელიც აღიარებდა ქრისტეში ორ ბუნებას, მაგრამ მხოლოდ ერთ ნებასა და ენერგიას. წმინდა მაქსიმემ დაინახა, რომ ეს სწავლება აუფასურებდა განკაცების საიდუმლოს. თუ ქრისტეს არ ჰქონდა სრული ადამიანური ნება, მაშინ ადამიანის ნება არ განკურნებულა და არ გადარჩენილა. მან ჩამოაყალიბა დიოთელიტობა (ორი ნებისა და მოქმედების აღიარება ქრისტეში).
649 წელს, რომის პაპ წმინდა მარტინთან ერთად, მაქსიმემ მოიწვია ლატერანის კრებული, სადაც მონოთელიტობა მწვალებლობად გამოცხადდა. ამას მოჰყვა საიმპერატორო ხელისუფლების სასტიკი რეპრესიები. 653 წელს წმინდანი შეიპყრეს და კონსტანტინოპოლში გასამართლებლად წაიყვანეს. სასამართლოზე, სადაც მას პოლიტიკურ ღალატსა და იმპერიის გახლეჩაში დებდნენ ბრალს, მაქსიმემ წარმოთქვა თავისი ცნობილი სიტყვები: „თუნდაც მთელმა მსოფლიომ მიიღოს მწვალებლობა და ეზიაროს პატრიარქს, მე მაინც არ ვეზიარები მას, რადგან წმინდა სული მოციქულ პავლეს პირის მიერ ანათემას გადასცემს ანგელოზსაც კი, თუკი იგი სხვა სახარებას იქადაგებს!“ მისი დუმილის იძულების მიზნით, იმპერატორ კონსტანს II-ის ბრძანებით, 80 წელს გადაცილებულ მოხუცს ენა ამოკვეთეს და მარჯვენა ხელი მოკვეთეს, რათა ვერც ექადაგა და ვერც დაეწერა ჭეშმარიტება.
წმინდა მაქსიმეს ღვაწლი და თეოლოგიური გენიალობა აღიარებულია როგორც აღმოსავლურ, ისე დასავლურ ქრისტიანულ სამყაროში. გენიალურია ღირსი თეოდორე სტუდიელის შეფასება მის შესახებ: „მაქსიმე არის ეკლესიის თვალი, სარწმუნოების შეუდრეკელი ბოძი და სულიერი სიბრძნის უზენაესი მწვერვალი, რომელმაც საკუთარი სისხლით დაბეჭდა ის, რაც კალმით დაწერა.“ წმინდა იოანე დამასკელმა თავისი ფუნდამენტური შრომის - „მართლმადიდებლური სარწმუნოების ზედმიწევნითი გადმოცემის“ - ქრისტოლოგიური ნაწილი პრაქტიკულად წმინდა მაქსიმეს დიოთელიტურ მოძღვრებაზე დააფუძნა.
სასტიკად დასახიჩრებული, მაგრამ სულიერად გაუტეხელი წმინდა მაქსიმე თავის ორ მოწაფესთან ერთად იმპერიის შორეულ პროვინციაში - დასავლეთ საქართველოს (ლაზიკა/ეგრისი) ტერიტორიაზე გადაასახლეს. იგი გამოკეტეს ციხესიმაგრეში (ისტორიულ-გეოგრაფიული წყაროებით თანამედროვე ლეჩხუმში, ცაგერის მახლობლად). მძიმე ფიზიკურ ტანჯვასა და გადასახლებაში წმინდანმა დიდხანს ვერ იცოცხლა. 662 წლის 13 აგვისტოს (ძვ. სტ-ით) იგი გარდაიცვალა. გადმოცემის თანახმად, მის საფლავზე სამი ღვთაებრივი ნათლის სვეტი აღიმართა, რაც ადგილობრივმა მოსახლეობამ წმინდანის დიდების ნიშნად მიიღო.
საუკუნეების მანძილზე ლეჩხუმის მოსახლეობაში თაობიდან თაობას გადაეცემოდა გადმოცემა, რომ ცაგერის საკათედრო ტაძრის ტერიტორიაზე დაკრძალული იყო მსოფლიო მნიშვნელობის წმინდანი - მაქსიმე აღმსარებელი.
2010 წელს, ცაგერისა და ლენტეხის ეპარქიაში, ცაგერისა და ლენტეხის მიტროპოლიტ სტეფანეს ლოცვა-კურთხევით, ცაგერის წმინდა მაქსიმე აღმსარებლის სახელობის ტაძრის ქვედა ეკლესიაში, საკურთხევლის ქვეშ, არქეოლოგიური გათხრები ჩატარდა. არქეოლოგებმა აღმოაჩინეს ძველი სამარხი, სადაც სამი ადამიანის ნეშტი ესვენა (წმინდა მაქსიმე და მისი ორი მოწაფე). ანთროპოლოგთა და სამედიცინო ექსპერტთა მიერ ჩატარებულმა კვლევამ აჩვენა, რომ მთავარი ნეშტი ეკუთვნოდა 80-მდე ასაკის ხანდაზმულ მამაკაცს. ჩონჩხის დათვალიერებისას აღმოჩნდა, რომ მარჯვენა მტევნის ძვლებს ეტყობოდა სიცოცხლისდროინდელი ამპუტაციისა და მექანიკური დაზიანების კვალი. ასევე, ქვედა ყბის სტრუქტურა მიუთითებდა ენის ამოკვეთის შედეგად გამოწვეულ პათოლოგიურ ცვლილებებზე. ისტორიულ წყაროებთან (ბიზანტიური და ქართული ჰაგიოგრაფიული ტექსტები) შედარებამ საბოლოოდ დაადასტურა, რომ აღმოჩენილი ნეშტი ნამდვილად წმინდა მაქსიმე აღმსარებელს ეკუთვნოდა.
დღესდღეობით ცაგერის მონასტერი წარმოადგენს სრულიად მართლმა-დიდებლური სამყაროს უდიდეს სულიერ ცენტრს. ათასობით მომლოცველი მსოფლიოს სხვადასხვა კუთხიდან ჩადის ლეჩხუმში, რათა თაყვანი სცეს იმ ადამიანის წმინდა ნაწილებს, რომელმაც საკუთარი სხეულის ფასად დაიცვა ქრისტიანული სარწმუნოების სიწმინდე.
