ანანურის ხუროთმოძღვრული კომპლექსი

ანანურის ხუროთმოძღვრული კომპლექსი საქართველოს ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი ისტორიულ-არქიტექტურული ძეგლია. იგი მდებარეობს დუშეთის მუნიციპალიტეტში, მდინარე არაგვის მარჯვენა ნაპირზე, საქართველოს სამხედრო გზაზე და წილკნისა და დუშეთის ეპარქიის შემადგენლობაში შედის. XVI-XVII საუკუნეებში აგებული ციხესიმაგრე საუკუნეების განმავლობაში მნიშვნელოვან სამხედრო, პოლიტიკურ და სულიერ ფუნქციას ასრულებდა.

ანანური ჩრდილოეთიდან დარიალის ხეობით მომავალი გზის კონტროლს უზრუნველყოფდა, რაც მას განსაკუთრებულ სტრატეგიულ მნიშვნელობას ანიჭებდა. სწორედ ამიტომ, იგი არაგვის ერისთავთა მთავარი რეზიდენცია იყო. არაგვის ერისთავები ქართლ-კახეთის სამეფოს ერთ-ერთ ყველაზე გავლენიან ფეოდალურ საგვარეულოს წარმოადგენდნენ და ქვეყნის პოლიტიკურ ცხოვრებაში განსაკუთრებულ როლს ასრულებდნენ. მათი გავლენა განსაკუთრებით XVII საუკუნის დასაწყისიდან გაიზარდა და საერისთავოს გაუქმებამდე, 1743 წლამდე გაგრძელდა. სწორედ ამ პერიოდში მიმდინარეობდა ანანურის ინტენსიური მშენებლობაც.

მეფე თეიმურაზ II-მ არაგვის საერისთავოს გაუქმების შემდეგ ანანურის ციხესიმაგრე სამეფო ხელისუფლებას დაუქვემდებარა, თუმცა კომპლექსმა თავისი მნიშვნელობა და ისტორიული ღირებულება დღემდე შეინარჩუნა.

თეიმურაზ II (ბაგრატიონი)

ანანურის ანსამბლი გარშემორტყმულია მძლავრი გალავნით, რომლის შუა და კუთხის ნაწილებში მრგვალი და ოთხკუთხა კოშკებია განლაგებული. სამხრეთ მხარეს მთავარი ჭიშკრის კოშკი მდებარეობს. ციხის ცენტრში აღმართულია ცნობილი ხუთსართულიანი ოთხკუთხა კოშკი, რომელსაც „შეუპოვარს“ უწოდებენ. მას ყარანგოზიშვილების კოშკის სახელითაც მოიხსენიებენ და მკვლევართა ვარაუდით, XV საუკუნეშია აგებული.

კომპლექსის ტერიტორიაზე რამდენიმე მნიშვნელოვანი საეკლესიო ნაგებობაა განთავსებული. დასავლეთ ნაწილში მდებარეობს მცირე გუმბათოვანი ეკლესია – „ღვთაება“. ტაძარი ნატეხი ქვითა და აგურით არის ნაგები, ხოლო მისი გუმბათი მთლიანად აგურის კონსტრუქციას წარმოადგენს. ეკლესია საკმაოდ სადა და მკაცრი არქიტექტურით გამოირჩევა. ინტერიერში თვალსაჩინოა ტლანქი წყობა და შეუბათქაშებელი კედლები, რაც მას განსაკუთრებულ იერს ანიჭებს.

„ღვთაების“ ეკლესიაში დაცულია XVII საუკუნის მნიშვნელოვანი ისტორიული წარწერა. ედიშერ მდივანბეგის საფლავის გავალაკზე ამოკვეთილი ტექსტი გვამცნობს, რომ 1674 წელს ანა-ხანუმ აბაშიძის ასულმა ეს ნაგებობა თავისი მეუღლის, სრულიად საქართველოს მდივანბეგ ედიშერის პატივსაცემად ააგო. წარწერიდან ირკვევა, რომ ედიშერი ვახტანგ V შაჰნავაზის დისწული და არაგვის ერისთავ ოთარის ძმა იყო. ამ ისტორიული წყაროს საფუძველზე დგინდება, რომ ეკლესია 1674 წლამდე უკვე არსებობდა.

ანანურის ყველაზე მნიშვნელოვანი და მასშტაბური ნაგებობა ღვთისმშობლის მიძინების დიდი გუმბათოვანი ტაძარია. ტაძრის სამხრეთ კედელზე არსებული წარწერის მიხედვით, იგი 1689 წელს აიგო არაგვის ერისთავის მდივანბეგ ბარძიმის ბრძანებით, ქაიხოსრო ბაღსარაშვილის მიერ.

ტაძარი ქართული ჯვარგუმბათოვანი არქიტექტურის ერთ-ერთი გამორჩეული ნიმუშია. მისი გეგმა იმ ტრადიციებს აგრძელებს, რომლებიც XII-XIII საუკუნეების ქართულ ხუროთმოძღვრებაში ჩამოყალიბდა. გუმბათი ორ რვაწახნაგოვან ბურჯს ეყრდნობა, ხოლო სივრცე თავისუფალი და ნათელია. გუმბათის ყელში გაჭრილი თექვსმეტი სარკმელი ტაძარს განსაკუთრებულ განათებას ანიჭებს.

ინტერიერში ნაწილობრივ შემორჩენილია კედლის მხატვრობა, სადაც გამოსახულნი არიან წმინდა მხედრები, ასურელი მამები და სხვა წმინდანები. საინტერესოა ის ფაქტიც, რომ საკურთხევლის აფსიდა, დასავლეთის მკლავი და გუმბათი მოუხატავი იყო დატოვებული, რაც ქართული ეკლესიის მხატვრობის ტრადიციებისთვის საკმაოდ იშვიათ მოვლენას წარმოადგენს.

ტაძრის ფასადები განსაკუთრებული მხატვრული ღირებულებით გამოირჩევა. სუფთად თლილი ქვიშაქვის პერანგით შემოსილი ნაგებობა ქართული მონუმენტური ქანდაკების აღორძინების ერთ-ერთ საუკეთესო ნიმუშად მიიჩნევა. ფასადებზე წარმოდგენილია ჯვრები, ბიბლიური სიუჟეტები, ანგელოზები, წმინდანები და ღვთისმშობლის უნიკალური რელიეფური გამოსახულებები.

განსაკუთრებული ყურადღება ექცევა ქრისტიანული სამყაროს მთავარ თემებს – ცოდვით დაცემას, ქრისტეს ჯვარცმას, აღდგომასა და მარადიულ ცხოვრებას. ეს იდეური პროგრამა მთლიან დეკორს აერთიანებს და ტაძრის ფასადებს არა მხოლოდ მხატვრულ, არამედ ღრმა თეოლოგიურ მნიშვნელობასაც ანიჭებს.

კომპლექსის აღმოსავლეთ ნაწილში, კლდის განაპირას, ხელოვნურ მოედანზე აგებულია პატარა, დახვეწილი სამრეკლო, რომელიც ანსამბლის სილუეტს განსაკუთრებულ ხიბლს მატებს. მის ქვეშ მდებარეობს შედარებით ძველი დარბაზული ეკლესია, რომელიც წმინდა პანტელეიმონ მკურნალის სახელობისაა.

დღეს ანანურის ხუროთმოძღვრული კომპლექსი საქართველოს კულტურული მემკვიდრეობის ერთ-ერთი ყველაზე მნიშვნელოვანი ძეგლია. იგი არა მხოლოდ ქვეყნის ისტორიისა და სახელმწიფოებრიობის განვითარების მოწმეა, არამედ ქართული არქიტექტურის, ქანდაკებისა და საეკლესიო ხელოვნების გამორჩეული ნიმუში. საუკუნეების განმავლობაში ანანურმა შეინარჩუნა თავისი მნიშვნელობა და დღესაც განაგრძობს საქართველოს მდიდარი ისტორიის, სულიერებისა და კულტურის შესახებ თაობებისთვის მოყოლას.