ხონოწმინდობა - დღესასწაული მთიან აჭარაში
საუკუნოვანი პაუზის შემდეგ, ხინოს ხეობაში სასულიერო ცხოვრების აღდგენის იდეა ბათუმისა და ლაზეთის მიტროპოლიტს, მეუფე დიმიტრის უკავშირდება.
საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესია 11 სექტემბერს, წმინდა იოანე ნათლისმცემლის თავის კვეთის ხსენების დღეს, ხინოწმინდობის დღესასწაულს აღნიშნავს. „ხინოწმინდობა“ ქობულეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ ხინოში (ხინოწმინდაში) გამართული სახალხო-რელიგიური დღესასწაულია, რომელიც ორი ნაწილისგან შედგება. უმთავრესია საღვთო ლიტურგია და მას და შუადღისას ღია ცის ქვეშ გამართული სახალხო ზეიმი მოსდევს, სადაც წარმოჩენილია აჭარული ფოლკლორი, ტრადიციული რეწვა და ადგილობრივი პროდუქტები. დღესასწაულზე ჩასული სტუმრები ხშირად ათვალიერებენ კინტრიშის ნაკრძალს, ეროვნულ პარკს, ხინოს ჩანჩქერსა და თამარის დროინდელ თაღოვან ხიდებს.
სოფელი ხინოწმინდა მდებარეობს კინტრიშის დაცული ლანდშაფტის ტერიტორიაზე. ისტორიული ხინო შუა საუკუნეების სამხრეთ-დასავლეთ საქართველოს ერთ-ერთი უმთავრესი სასულიერო ცენტრი იყო. XVI საუკუნეში, მცხეთის საკათალიკოსო სამწყსოს რეორგანიზაციის შემდეგ, შეიქმნა ხინოწმინდის საეპისკოპოსო. ხინოელი მღვდელმთავრის იურისდიქცია ვრცელდებოდა მთელ ქვემო გურიასა (დღევანდელი აჭარის ნაწილი) და მიმდებარე ხეობებზე. XVII-XVIII საუკუნეებში, ოსმალეთის იმპერიის მიერ რეგიონის ეტაპობრივი დაპყრობისას, ხინოს საეპისკოპოსო კათედრამ ფუნქციონირება შეწყვიტა. ბოლო ხინოელი ეპისკოპოსი იყო ეფთვიმე.
ხინოწმინდის საეპისკოპოსოს საკათედრო ტაძარი აგებული იყო სოფლის განაპირას, მდინარის მარჯვენა ნაპირზე მდებარე მოვაკებულ ტერიტორიაზე. დღესდღეობით ოდესღაც მდიდარი და მნიშვნელოვანი საეპისკოპოსო ცენტრიდან მხოლოდ არქეოლოგიური ნაშთებია შემორჩენილი. ტაძრის პირველანდელ არქიტექტურულ ფორმასთან დაკავშირებით სამეცნიერო ლიტერატურაში აზრთა სხვადასხვაობა არსებობდა. XVIII საუკუნის ქართველი ისტორიკოსის და გეოგრაფის ვახუშტი ბატონიშვილის ცნობით, ხინოწმინდა გუმბათოვანი ნაგებობა იყო. ცნობილი მკვლევარის, დიმიტრი ბაქრაძის აზრით კი, ტაძარი თავისი კონსტრუქციით უგუმბათო აჭის ეკლესიას ენათესავებოდა.
სტრუქტურულად ხინოწმინდა ბაზილიკური ტიპის ნაგებობაა, თუმცა საქართველოს ტერიტორიაზე არსებულ ძეგლთა შორის იშვიათი და ნაკლებად ცნობილი გეგმარებით გამოირჩევა - გვერდითი ნავები მთავარი სივრცისგან გამოყოფილია არა სვეტებით ან თაღედით, არამედ მთლიანი კედლით. თითოეული გვერდითი ნავი სამ დამოუკიდებელ მონაკვეთად იყოფა - აფსიდის კუთხეებში მდებარე სადგომებად და მათ დასავლეთით არსებულ ორ გრძივ სივრცედ. ამ სადგომებში მოხვედრა მხოლოდ მთავარი ნავიდან იყო შესაძლებელი მცირე ზომის კარების მეშვეობით. დღეისათვის თაღი შემორჩენილია მხოლოდ აფსიდის ჩრდილოეთ სადგომის შესასვლელთან.
ხინოწმინდის საკათედრო ტაძრის განადგურება რამდენიმე ისტორიულ ეტაპს მოიცავს. XVIII საუკუნეში ოსმალთა ჯარი ხინოს ხეობაში ჭვანის მხრიდან შევიდა. დამპყრობლებმა ტაძარი ცეცხლს მისცეს. ხის კონსტრუქციები სრულად დაიწვა, რის შედეგადაც მხოლოდ გამურული ქვის კედლები გადარჩა. 1864 წელს, ტაძრის გადარჩენილი სტრუქტურული ნაწილები განზრახ დაანგრიეს. 1873 წელს, დიმიტრი ბაქრაძეს ადგილზე ჩასვლისას ძლიერ დაზიანებული ეკლესია დახვდა; შემორჩენილი იყო მხოლოდ საკურთხევლის ნაწილი და ეგვტერი, ხოლო ფრესკული მოხატულობა სრულად ჩამოცვენილიყო. შემდგომ პერიოდში მომხდარმა ძლიერმა მიწისძვრამ ტაძარს დამატებითი ზიანი მიაყენა - თითქმის ყველა შემორჩენილი კედელი დაიბზარა.
ტაძრის საბოლოო განადგურება უკავშირდება ადგილობრივ მცხოვრებს, ემილ ტარიელაძეს. 1919 წელს მან საკუთარი ხის სახლის შესაცვლელად და ქვის სახლის ასაშენებლად ეკლესიის სამშენებლო მასალად გამოყენება გადაწყვიტა. მან დაიქირავა ლაზი ოსტატები, რომლებმაც მყარი ქვის წყობის ხელით დაშლა ვერ შეძლეს და ტაძარი დინამიტით ააფეთქეს. დღეისათვის ხინოწმინდის ტაძარი სრულად დანგრეულია. შემორჩენილი კედლების სიმაღლე 3 მეტრს არ აღემატება და ისეთ შთაბეჭდილებას ტოვებს, თითქოს ნაგებობა ერთ სიმაღლეზე იყოს გადაჭრილი. ადგილობრივი ზეპირსიტყვიერი გადმოცემების თანახმად, ტაძრის დანგრევის შემდეგ ადგილობრივები საუკუნეების განმავლობაში მაინც ინარჩუნებდნენ ნატაძრალისადმი კრძალვას - აქ არ ჭრიდნენ ხეებს, არ ეხებოდნენ ქვებს და ფარულად სანთლებსაც ანთებდნენ.
საუკუნოვანი პაუზის შემდეგ, ხინოს ხეობაში სასულიერო ცხოვრების აღდგენის იდეა ბათუმისა და ლაზეთის მიტროპოლიტს, მეუფე დიმიტრის უკავშირდება.
XX-XXI საუკუნეების მიჯნაზე, როდესაც რეგიონში დაიწყო ისტორიული ეკლესია-მონასტრების მოვლა-პატრონობა, ყურადღება მიექცა ხინოწმინდის მივიწყებულ ნატაძრალსაც. რადგან VIII-IX საუკუნეების ისტორიული ტაძრიდან მხოლოდ საძირკველი და დაბალი კედლები იყო შემორჩენილი, რომელთა პირდაპირი აღდგენა არქეოლოგიური და რესტავრაციული კვლევების გარეშე შეუძლებელი იყო, ნატაძრალის უშუალო სიახლოვეს აშენდა მცირე ზომის ხის ტაძარი. ტაძარი იოანე ნათლისმცემლის შობის სახელზე აკურთხეს. აქვე დაარსდა წმინდა იოანე ნათლისმცემლის სახელობის მამათა მონასტერი. სამონასტრო ცხოვრების განახლებას მოჰყვა ძეგლის სამეცნიერო შესწავლაც. კულტურული მემკვიდრეობის დაცვის სააგენტოსა და ეპარქიის ჩართულობით ჩატარდა არქეოლოგიური გაწმენდითი სამუშაოები, რომლის დროსაც გაწმინდეს ტაძრის საძირკველი, გამოვლინდა სამკვეთლო, სადიაკვნე, იატაკის ფრაგმენტები და ჩუქურთმიანი ქვები. ბოლო წლებში დაიგეგმა და დაიწყო ნატაძრალის კონსერვაციისა და ხინოს მონასტრის ინფრასტრუქტურის მოწყობის პროექტები.
სწორედ სამონასტრო ცხოვრების აღდგენას უკავშირდება ყოველწლიური რელიგიურ-სახალხო დღესასწაულს - „ხინოწმინდობის“ დაწესებაც. ყოველი წლის 11 სექტემბერს ხინოწმინდაში აღესრულება სადღესასწაულო წირვა-ლოცვა და პარაკლისი. ამ პროცესმა ხელი შეუწყო ხეობის გამოცოცხლებასა და მომლოცველთა ნაკადის გაჩენას.
ამგვარად, ბათუმისა და ლაზეთის ეპარქიის ინიციატივით დაწყებულმა პროცესებმა - სამონასტრო ცხოვრების აღდგენამ, არქეოლოგიურმა გაწმენდითმა სამუშაოებმა და „ხინოწმინდობის“ ყოველწლიური დღესასწაულის დაწესებამ - ახალი სიცოცხლე შთაბერა მივიწყებულ ხინოს ხეობას. დღეისათვის ხინოწმინდა აღარ არის მხოლოდ ისტორიული ნატაძრალი; იგი ყალიბდება რეგიონის სასულიერო, კულტურულ და ტურისტულ ცენტრად, სადაც ჰარმონიულად ერწყმის ერთმანეთს არქეოლოგიური მეხსიერება, ბუნებრივი ლანდშაფტი და ცოცხალი სახალხო-რელიგიური ტრადიცია.
