ფსევდორელიგიურობის თანამედროვე გამოვლინებანი

ფსევდორელიგია. ილისტრაცია: მჟკ

საეკლესიო აზროვნებასა და ცნობიერებაში ერთ-ერთ ყველაზე მძიმე და მუდმივად აქტუალურ გამოწვევას წარმოადგენს ფსევდორელიგიურობის - ფორმალური, გარეგნული სულიერებისა და ფარისევლობის - ფენომენი. ეს არის მდგომარეობა, როდესაც რელიგიური რწმენა კარგავს თავის შინაგან, ცოცხალ კავშირს ღმერთთან და ადამიანის ზნეობრივ გარდაქმნასთან, და მხოლოდ მექანიკურ, რიტუალურ დემონსტრაციად იქცევა. აღნიშნული საკითხი ღრმადაა გააზრებული როგორც სახარებისეულ ტექსტებში, ისე წმინდა მამათა სამოძღვრო მემკვიდრეობაში, სადაც მკაფიოდ არის გამიჯნული ჭეშმარიტი სულიერება მისი ცრუ, ფასადური იმიტაციისგან.

ფსევდორელიგიურობის ყველაზე თვალსაჩინო და მძაფრი სახარებისეული მეტაფორა მაცხოვრის მიერ ფარისევლების მხილებისას გვხვდება:

„ვაჲ თქუენდა, მწიგნობარნო და ფარისეველნო ორგულნო, რამეთუ მიმსგავსებულ ხართ საფლავთა განგოზილთა, რომელნი ჩანედ გარეშე შუენიერ, ხოლო შინაგან სავსე არიედ ძუალებითა მკუდართაჲთა და ყოვლითა არაწმიდებითა. ეგრეცა თქუენ გარეშე სჩანთ წინაშე კაცთა მართალ, ხოლო შინაგან სავსე ხართ ორგულებითა და უშჯულოებითა“ (მათე, 23:27-28). ამ სახარებისეული შედარებით იესო ქრისტე მკვეთრად აშიშვლებს ცრუ სულიერების არსს. ფსევდორელიგიური ადამიანი დიდ ძალისხმევას ხარჯავს გარეგნული იმიჯის შესაქმნელად: ის იცავს წესებს, ასრულებს რიტუალებს, გამოირჩევა გარეგნული თავდაჭერილობითა და „კანონიკური“ ჟესტიკულაციით. ეს ყველაფერი წარმოადგენს იმ „თეთრ კირს“, რომელიც საზოგადოების თვალში სისუფთავისა და სიწმინდის ილუზიას ქმნის. თუმცა, ამ გარეგნული ბრწყინვალებისა და რიტორიკის მიღმა, გულის სიღრმეში ხშირად რჩება ამპარტავნება, სხვათა განკითხვა, უსიყვარულობა და სულიერი ხრწნილება. საფლავი ინარჩუნებს სიმეტრიასა და სისუფთავეს გარეთ, მაგრამ შიგნით იქ მხოლოდ მკვდრეთია სუფევს.

ფორმალური რელიგიურობის მთავარი დიაგნოზი ზუსტად არის დასმული იაკობ მოციქულის კათოლიკე ეპისტოლეში, სადაც რწმენისა და საქმის ერთიანობაზეა საუბარი: „რამეთუ ვითარცა ხორცნი თვინიერ სულისა მკუდარ არიან, ეგრეთვე სარწმუნოებაჲ თვინიერ საქმეთასა მკუდარ არს“ (იაკ. 2:26). იაკობ მოციქული უპირისპირდება ილუზიას, თითქოს ღვთის წინაშე საკმარისია მხოლოდ სიტყვიერი აღიარება და აბსტრაქტული დოგმატური ცოდნა. ფსევდორელიგიურობა სწორედ ამ „მკვდარი რწმენის“ გამოვლინებაა, როდესაც ადამიანს სჯერა, რომ მისი ეკლესიური სტატუსი ან ფორმალური წესების დაცვა ავტომატურად უზრუნველყოფს მის სულიერ გადარჩენას, მიუხედავად იმისა, თუ როგორია მისი რეალური დამოკიდებულება მოყვასისადმი.

ფსევდორელიგიურობის, როგორც გარეგნული ფორმალობისა და ფარისევლობის ფენომენი, მხოლოდ ინდივიდუალურ-სულიერი მდგომარეობით არ შემოიფარგლება; ის ხშირად იძენს სოციო-პოლიტიკურ განზომილებასაც. თანამედროვე საჯარო სივრცეში რელიგიური ტერმინოლოგია, სიმბოლოები და იდენტობის საკითხები ხშირად ხდება პოლიტიკური მოვლენებისას შედარების საგანი. ზოგჯერ ტერმინი „ფსევდორელიგიურობა“ საჯარო სივრცეში გამოიყენება არა მხოლოდ ზნეობრივი კრიტიკისათვის, არამედ იმ ზღვარის გასავლებად, რომელიც არსებობს ძირძველ, ცოცხალ ტრადიციასა და გარედან თავსმოხვეულ, ფასადურ მიმდინარეობებს შორის.

ამ თვალსაზრისით, საგულისხმოა საქართველოს პარლამენტის თავმჯდომარის, შალვა პაპუაშვილის განცხადება, რომელმაც საზოგადოებასა და ეკლესიას შორის არსებული კავშირი ტრადიციული რწმენის პრიზმიდან დაანახა. მან ხაზი გაუსვა აჭარაში პატრიარქის მიერ შესრულებული ნათლობის მასშტაბს და ისტორიულ რწმენას დაუპირისპირა ის ტენდენციები, რომლებსაც „ფსევდო-რელიგიური სექტის“ სახელით მოიხსენიებს: „გუშინ გახლდით ზემო აჭარაში, სადაც პატრიარქმა აჭარის მკვიდრი მოსახლეობა მონათლა. გუშინ აქციაზე მყოფ ადამიანებზე სამჯერ მეტი მონათლა პატრიარქმა. ესეც აჩვენებს, სად დგას ქართველი ხალხი. ქართველი ხალხი ვერ იდგება იმ ფსევდორელიგიურ სექტასთან, რომელიც ცდილობს გაწიოს საქართველოს ეკლესია საზოგადოებრივი სივრციდან...“

ამგვარი მიდგომიდან გამომდინარე, ტრადიციული რელიგიურობა და ეკლესიური ცხოვრება წარმოჩენდება როგორც ერის სულიერი თვითშეგნების მთავარი საყრდენი. ფსევდორელიგიურობის იარლიყი აქ მიემართება იმ ძალებს, რომლებიც, ავტორთა აზრით, ცდილობენ ერის ზნეობრივი და სულიერი ფესვების მოწყვეტას. ასეთ კონტექსტში, მასობრივი ნათლობა და ტრადიციული ღირებულებების ერთგულება განიხილება არა ფორმალურ რიტუალად, არამედ ცოცხალი ეროვნული და სულიერი ორგანიზმის გამოვლინებად, რომელიც იცავს საზოგადოებას სულიერი კრიზისისა და დეგრადაციისგან.

ფსევდორელიგიურობის ფენომენის მრავალმხრივი ანალიზი აჩვენებს, რომ ეს მოვლენა სცილდება კონკრეტულ ისტორიულ ან ეკლესიურ ეპოქას და წარმოადგენს ადამიანის სულიერი ცხოვრების მუდმივ, უნივერსალურ გამოწვევას. თავისი არსით, ცრუ რელიგიურობა არის ფორმისა და შინაარსის გაწყვეტა - მდგომარეობა, როდესაც გარეგნული ატრიბუტიკა, რიტუალები და რიტორიკული დემონსტრაცია ენაცვლება შინაგან გარდაქმნას, სინანულსა და მოყვასისადმი ქმედით სიყვარულს.

საბოლოო ჯამში, აკადემიური და სულიერი ანალიზი მიდის მთავარ დასკვნამდე: ნამდვილი სულიერება არასოდეს განისაზღვრება მხოლოდ გარეგნული მასშტაბით, რიტუალური სიზუსტით ან რიტორიკული პათოსით. ჭეშმარიტი რწმენა არის ცოცხალი, დინამიკური პროცესი, რომელიც იზომება გულის შინაგანი სიწმინდით, თავმდაბლობითა და იმ სიკეთით, რომელსაც ადამიანი ყოველდღიურ ცხოვრებაში იქმს. ყოველგვარი სხვა გამოვლინება - იქნება ეს პირადი ფარისევლობა, თუ რელიგიური კატეგორიების სოციო-პოლიტიკური ინსტრუმენტალიზაცია - რჩება იმავე გარეგნულ, „შელესილ“ („განგოზილ“) ფორმად, რომელსაც შინაგანი სულიერი სიცოცხლე აკლია.

წაიკითხეთ ასევე