ყოვლადწმინდა ღვთისმშობლის სარტყელის დადების დღესასწაული
საეკლესიო გადმოცემის თანახმად, ყოვლადწმინდა ღვთისმშობელმა სარტყელი საკუთარი ხელით, აქლემის ბეწვისაგან მოქსოვა.
მართლმადიდებლურ საეკლესიო კალენდარში განსაკუთრებული ადგილი უკავია იმ ჰეორტოლოგიურ ციკლს, რომელიც ყოვლადწმინდა ღვთისმშობლის მიწიერ ცხოვრებასთან დაკავშირებულ სიწმინდეებს ეძღვნება. მათ შორის გამორჩეულია ღვთისმშობლის პატიოსანი სარტყლის დადების დღესასწაული, რომელიც აღინიშნება ძველი სტილით 31 აგვისტოს, ხოლო ახალი სტილით 13 სექტემბერს.
საეკლესიო გადმოცემის თანახმად, ყოვლადწმინდა ღვთისმშობელმა სარტყელი საკუთარი ხელით, აქლემის ბეწვისაგან მოქსოვა.
ღვთისმშობლის მიძინებისა და ხორციელი ზეცად აღყვანების შემდეგ, როდესაც დაგვიანებით მოსულმა თომა მოციქულმა საფლავის გახსნა ითხოვა და მასში სხეული ვერ აღმოაჩინა, სარტყელი მას დარჩა ხორციელი ამაღლების ხილულ მოწმობად. სიწმინდე თავდაპირველად იერუსალიმში, ქრისტიანულ თემში ინახებოდა და თაობიდან თაობას გადაეცემოდა. ისტორიოგრაფიული და ჰაგიოგრაფიული წყაროები სარტყლის კონსტანტინეპოლში გადასვენების ორ ძირითად ვერსიას იცნობენ. ტრადიციის პირველი ვერსიის თანახმად, სიწმინდე იპერატორ არკადის დროს კაბადოკიის ქალაქ ზელადან გადაასვენეს კონსტანტინოპოლში და ხალკოპრატიის უბანში მდებარე ღვთისმშობლის ტაძარში დააბრძანეს. ალტერნატიული გადმოცემა ამ მოვლენას იმპერატორ არკადიოსის მემკვიდრეს, თეოდოსი მცირეს უკავშირებს. ორივე წყაროთმცოდნეობითი ხაზი ადასტურებს, რომ V საუკუნის დასაწყისისთვის სარტყელი უკვე კონსტანტინოპოლში იყო და სპეციალურად დალუქულ კიდობანში ინახებოდა.
კიდობანი საუკუნეების განმავლობაში ხელუხლებელი რჩებოდა, მანამ სანამ იმპერატორ ლეონ VI ბრძენის მმართველობისას, მისი მეუღლე, დედოფალი ზოე, მძიმე სენით არ დაავადდა. ხილვის საფუძველზე, პატრიარქის კურთხევით კიდობანი გახსნეს, რის შემდეგაც საუკუნეების მანძილზე დაცული სარტყელი სრულიად დაუზიანებელი აღმოჩნდა. სიწმინდის შეხებისთანავე დედოფალი სრულად განიკურნა. აღნიშნულმა სასწაულმა სათავე დაუდო სარტყლის განსაკუთრებულ თაყვანისცემას ბიზანტიურ საეკლესიო ტრადიციაში. თუმცა დღესასწაულის ოფიციალური სახით 31 აგვისტოს დაწესება XII საუკუნეში, იმპერატორ მანუელ I კომნენოსის (1143–1180 წწ.) ზეობისას მოხდა. აღსანიშნავია, რომ კონსტანტინოპოლში სარტყელთან ერთად ინახებოდა ღვთისმშობლის სამოსელიც (კვართი), რომლის დადების ხსენებაც ძველი სტილით 2 ივლისს აღინიშნება. ამ ორ სიწმინდეს შორის არსებული ისტორიულ-ლიტურგიკული პარალელების გამო, ვატოპედის ტრადიციაში ორივე დღესასწაულისთვის საერთო ჰიმნოგრაფიული ტექსტები გამოიყენება.
დღეისათვის ღვთისმშობლის სარტყლის უდიდესი ნაწილი - სამ ცალკეულ ფრაგმენტად დაყოფილი და ოქროსა თუ ვერცხლის ძვირფას კიდობნებში დაცული - ათონის ვატოპედის მონასტრის კუთვნილებაა. მონასტრის ისტორიული გადმოცემა სიწმინდის მიღების ორ ურთიერთშემავსებელ წყაროს ცნობს. პირველი, სერბული წყაროს თანახმად, დაახლოებით 1330 წელს სერბეთის დიდმა მთავარმა ლაზარემ ბულგარელებზე გამარჯვების შედეგად მოიპოვა კონსტანტინე დიდის საიმპერატორო ჯვარი. დაახლოებით ორმოცი წლის შემდეგ ლაზარემ ეს ჯვარი, ცხოველმყოფელი ჯვრის ნაწილსა და ღვთისმშობლის სარტყლის ფრაგმენტთან ერთად, ვატოპედის მონასტერს შესწირა. მეორე, ბიზანტიური საიმპერატორო წყაროს თანახმად კი სარტყლის მეორე ნაწილი მონასტერს შესწირა იმპერატორმა იოანე VI კანტაკუზენოსმა (1341–1354 წწ.), რომელიც სამეფო ტახტიდან გადადგომის შემდეგ მონაზვნად აღიკვეცა იოასაფის სახელით და ვატოპედის სავანეში დამკვიდრდა.
ღვთისმშობლის სარტყლის თაყვანისცემას მართლმადიდებლურ ღვთისმეტყველებაში სიღრმისეული დოგმატური საფუძველი გააჩნია. იგი წარმოადგენს იმ იშვიათ სიწმინდეს, რომელიც უშუალოდ უკავშირდება ყოვლადწმინდა ღვთისმშობლის მიწიერ ცხოვრებას. შესაბამისად, სიწმინდის თაყვანისცემა სცდება უბრალო ისტორიული არტეფაქტის პატივისცემას და უკავშირდება ქრისტოლოგიურ და მარიოლოგიურ დოგმატებს - განკაცების, მარადქალწულობისა და ღვთისმშობლის ხორციელი ამაღლების საიდუმლოს. თომა მოციქულისადმი სარტყლის გადაცემის ეპიზოდი პირდაპირ ენათესავება ღვთისმშობლის მიძინების დოგმატურ შინაარსს. როგორც ქრისტეს აღდგომისას ცარიელ საფლავში დატოვებული სუდარა გახდა აღდგომის ხილული ნიშანი, ასევე ღვთისმშობლის სარტყელი წარმოადგენს მისი ხორციელი გარდაცვალებისა და შემდგომი ზეცად აღყვანების მატერიალურ დასტურს.
საეკლესიო ტიპიკონის მიხედვით, ღვთისმშობლის სარტყლის დადების დღესასწაული განეკუთვნება დიდ დღესასწაულთა კატეგორიას. ვატოპედის სავანისთვის, სადაც ინახება რელიქვიის ძირითადი ნაწილი, ეს დღე წარმოადგენს ცენტრალურ მონასტრულ დღესასწაულს. დამკვიდრებული პრაქტიკის თანახმად, ღვთისმშობლის სარტყელთან იკურთხება სპეციალურ ზონარები (თასმები), რომლებიც შემდგომ ურიგდებათ მომლოცველებს.
სიწმინდისადმი პატივისცემა სცდება ათონის მთის ფარგლებს. მაგალითად, 2026 წლის გაზაფხულზე, სერბეთის მართლმადიდებელი ეკლესიის თხოვნითა და ვატოპედის წინამძღვრის, არქიმანდრიტ ეფრემის კურთხევით, სარტყელი დაბრძანებული იყო ბელგრადის წმინდა საბას საკათედრო ტაძარში, სადაც მას მილიონზე მეტმა მომლოცველმა მიაგო პატივი.
ყოვლადწმინდა ღვთისმშობლის პატიოსანი სარტყლის დადების დღესასწაული წარმოადგენს ისტორიული, დოგმატური და ლიტურგიკული ასპექტების ორგანულ სინთეზს. ისტორიულ ჭრილში იგი ქრისტიანული სიწმინდის გადასვენების ხანგრძლივ გზას იერუსალიმიდან კონსტანტინოპოლამდე და შემდგომ - ათონის ვატოპედის სავანემდე. თეოლოგიური თვალსაზრისით, იგი არის ღვთისმშობლის ხორციელი ამაღლებისა და მისი მეოხების ხილული მოწმობა, ხოლო ლიტურგიკულად - მართლმადიდებელი ეკლესიის ცოცხალი და უწყვეტი ღვთისმსახურების პრაქტიკის შემადგენელი ნაწილი.
