სასულიერო პირთა როლი ომიანობის დროს
ქრისტიანულ სამყაროში სასულიერო პირისადმი განსაკუთრებული მორიდება და კრძალვა ადრიდანვე ჩამოყალიბდა.
თანამედროვე სამყაროში, სადაც საომარი მდგომარეობა და საყოველთაო მობილიზაცია სახელმწიფოსგან ყველა რესურსის მობილიზებას მოითხოვს, განსაკუთრებულ სიმწვავეს იძენს საკითხი, თუ სად გადის ზღვარი მოქალაქეობრივ მოვალეობასა და სულიერ წოდებას შორის. უკრაინაში მიმდინარე მოვლენებმა და სასულიერო პირების გაწვევის გარშემო აგორებულმა ვნებათაღელვამ კიდევ ერთხელ წამოჭრა ფუნდამენტური კითხვა: რა ადგილი უკავია ეკლესიასა და მის მსახურებს ომის პირობებში?
ქრისტიანულ სამყაროში სასულიერო პირისადმი განსაკუთრებული მორიდება და კრძალვა ადრიდანვე ჩამოყალიბდა. ეს ტრადიცია არ ეფუძნება კონკრეტული ადამიანის პიროვნულ უპირატესობას ან უცოდველობას, არამედ იმ სულიერ მადლსა და საიდუმლოს, რომელსაც იგი ატარებს. ბიბლიური სწავლებითა და წმინდა მამათა განმარტებით, მღვდელმსახური მიჩნეულია ღვთის მადლის ხილულ იარაღად. ჯერ კიდევ ძველ აღთქმაში არსებობდა „უფლის ცხებულისადმი“ კრძალვა, ხოლო ახალ აღთქმაში მოციქულთა და მათ მიმდევართა სულიერი ავტორიტეტი განმტკიცდა. ეკლესიის სწავლებით, მღვდელმოქმედებისას მოქმედებს თავად ქრისტე, შესაბამისად, მღვდლისადმი პატივისცემა - ხელზე ამბორი თუ მორიდება - მიმართულია იმ იერარქიისა და საიდუმლოებისადმი, რომელსაც იგი ემსახურება. სწორედ ამ ღრმა კულტურულ-რელიგიურ ფონზე ხდება განსაკუთრებით მგრძნობიერე ნებისმიერი შემთხვევა, როდესაც სასულიერო პირის მიმართ ძალისმიერი მეთოდები გამოიყენება.
საუკუნეების მანძილზე ეკლესიასა და სახელმწიფოს შორის ომის დროს სასულიერო პირების როლზე მკაფიო, თუმცა საკმაოდ მკაცრი ჩარჩო არსებობდა. ეს გამოცდილება ორ ძირითად პრინციპს ეფუძნებოდა: კანონიკურ აკრძალვას და უკიდურესი აუცილებლობის პრეცედენტებს. საეკლესიო სამართლის (მაგალითად, მოციქულთა და მსოფლიო კრებების კანონების) მიხედვით, სასულიერო პირს მკაცრად ეკრძალება იარაღის ასხმა და ადამიანის მოკვლა. მღვდელი არის უსისხლო მსხვერპლშეწირვის - ევქარისტიის (ზიარების) - აღმსრულებელი. საეკლესიო სწავლებით, ხელი, რომელსაც ქრისტეს სისხლი და ხორცი უპყრია, ვერ დაღვრის ადამიანის სისხლს, თუნდაც ეს ხდებოდეს სამშობლოს დაცვისას. კანონიკური წესით, თუ სასულიერო პირი ომში სისხლს დაღვრის ან კაცს მოჰკლავს, იგი ავტომატურად კარგავს მღვდელმოქმედების უფლებას (განიკვეთება ხარისხისგან), მიუხედავად იმისა, თუ რამდენად სამართლიანი იყო ომი.
ისტორიულად, ომიანობისას ეკლესიის როლი არა ბრძოლა, არამედ სულიერი თანადგომა იყო. ბიზანტიის იმპერიიდან მოყოლებული, სასულიერო პირები თან ახლდნენ ჯარს, თუმცა მათი ფუნქცია შემოიფარგლებოდა: მებრძოლთა დალოცვითა და აღსარების მიღებით; დაჭრილთა მოვლითა და გარდაცვლილთა წესის აგებით; ჯარისკაცების მორალური და სულიერი გამხნევებით. სწორედ ამ ისტორიული პრაქტიკიდან აღმოცენდა თანამედროვე სამხედრო კაპელანობის ინსტიტუტიც.
იმ შემთხვევებში, როდესაც საქმე ეხებოდა ერის, რწმენისა თუ ეკლესიის ფიზიკურ განადგურებას (ეგზისტენციალურ საფრთხეს), ისტორიამ იცის გამონაკლისებიც, როდესაც მღვდლები თავად იღებდნენ ხელში იარაღს. მაგალითად, მარაბდისა თუ კრწანისის ბრძოლებში სასულიერო პირები ერის გვერდით იდგნენ და იარაღითაც იცავდნენ სამშობლოს. ასევე გავიხსენოთ წმინდა იოანე-თორნიკე (უკვე ათონის მთაზე მოღვაწე ბერი), რომელიც 979 წელს ბარდა სკლიაროზს დაუსპირისპირდა და ბიზანტიის იმპერია იხსნა. საეკლესიო ცნობიერება ასეთ ნაბიჯს განიხილავდა როგორც თავგანწირვის უკიდურეს ფორმას და არა საყოველთაო წესს. ომის დასრულების შემდეგ, იმ მღვდლებს, ვინც იარაღი გამოიყენა, საეკლესიო კანონებით ეზღუდებოდათ ან უწყდებოდათ ლიტურგიკული მსახურების უფლება.
მიუხედავად უძველესი საეკლესიო ტრადიციებისა, თანამედროვე საერო სახელმწიფო კანონის წინაშე ყველა მოქალაქის თანასწორობის პრინციპით ხელმძღვანელობს. უკრაინის მოქმედი კანონმდებლობით, საომარი მდგომარეობის დროს სასულიერო პირებს არ აქვთ ავტომატური იმუნიტეტი მობილიზაციისგან. მშვიდობიან დროს არსებული ალტერნატიული (არასამხედრო) სამსახურის მექანიზმები ომის პირობებში ფაქტობრივად შეჩერებულია. ამ ვითარებაში სახელმწიფომ და ეკლესიამ გამოსავალი სამხედრო კაპელანობის ინსტიტუტში იპოვეს. 2021 წელს მიღებული კანონით, კაპელანები ირიცხებიან შეიარაღებულ ძალებში, ატარებენ სამხედრო ფორმას და უზრუნველყოფენ ჯარისკაცების სულიერ მხარდაჭერას. თუმცა, საერთაშორისო ჰუმანიტარული სამართლის შესაბამისად, მათ მკაცრად ეკრძალებათ იარაღის ხელში აღება და საბრძოლო მოქმედებებში უშუალო მონაწილეობა.
2026 წელი. უკრაინა, ლუცკი. სასულიერო პირი ძალის გამოყენებით მიჰყავთ ომში.
პრაქტიკაში პროცესი ბევრად უფრო რთული და წინააღმდეგობრივი აღმოჩნდა, განსაკუთრებით შიდაეკლესიური და პოლიტიკური კონტექსტის გათვალისწინებით. უკრაინის მართლმადიდებელი ეკლესიი წარმომადგენლები უმეტესად ოფიციალური კაპელანური კვოტებით ხვდებიან არმიაში. თუმცა, სრულიად განსხვავებული ვითარებაა რუსეთის საპატრიარქოს დაქვემდებარებულ, რომელიც ისტორიულად მოსკოვის საპატრიარქოსთან იყო დაკავშირებული. უსაფრთხოების რისკების მოტივით, ამ ეკლესიის მღვდლებზე კაპელანის სტატუსი თითქმის არ გაიცემა. შედეგად, ტერიტორიული სამხედრო კომისარიატები მათ განიხილავენ როგორც ჩვეულებრივ სამხედროვალდებულ მოქალაქეებს. ბოლო პერიოდში გავრცელებული ვიდეოკადრები - მაგალითად, ქალაქ ლუცკში ბალაკლავებიანი პირების მიერ მღვდლის დაკავების შემთხვევა, რომელსაც მედიაპლატფორმა „Первый Казацкий“ აშუქებდა - ასახავს იმ მწვავე რეალობას, სადაც სამხედრო კომისარიატების აგრესიული მეთოდები და ეკლესიასთან არსებული დაძაბულობა ერთმანეთს ერწყმის.
სასულიერო პირის ძალადობრივად დაკავება და ჯარში წაყვანა ლახავს არა მხოლოდ კონკრეტული ადამიანის ღირსებას, არამედ იმ სულიერ ინსტიტუტს, რომელსაც ის წარმოადგენს. სამართლებრივ სახელმწიფოში მობილიზაცია უნდა ხორციელდებოდეს ოფიციალური, ცივილიზებული პროცედურებით. როდესაც პროცესი ქუჩურ გატაცებას ემსგავსება საზოგადოებაში ჩნდება განცდა, რომ კანონის უზენაესობას ანაცვლებს უხეში ძალა. ასეთი კადრები უდიდეს ზიანს აყენებს ქვეყნის იმიჯს. მტრულ მხარეს ეძლევა ძლიერი არგუმენტი იმის დასამტკიცებლად, რომ ქვეყანაში იდევნება ეკლესია და ირღვევა ადამიანის ფუნდამენტური უფლებები. სამხედრო თვალსაზრისითაც კი, ძალადობრივად წაყვანილი ადამიანი - მით უმეტეს სასულიერო პირი, რომელსაც შინაგანი რწმენა და კანონიკური სამართალი უშლის იარაღის გამოყენებას - ვერ იქნება ეფექტური მებრძოლი. ასეთი მეთოდები ფრონტისთვის მოტივირებულ ჯარისკაცს კი არ აჩენს, არამედ ზრდის შიდა პროტესტს და საზოგადოების პოლარიზაციას.
გარდა ამისა, საეკლესიო სწავლებით, სასულიერო პირისა და საეკლესიო მადლისადმი აგდებული, უპატივცემულო ან ძალადობრივი დამოკიდებულება სერიოზულ სულიერ შედეგებს იწვევს. წმინდა წერილში პირდაპირ არის ხაზგასმული, რომ ღვთისადმი შეწირულ პირებზე ძალადობა ან მათდამი უპატივცემულობა უპასუხოდ არ რჩება. ფსალმუნთა წიგნში ვკითხულობთ: „ნუ შეეხებით ცხებულსა ჩემსა და წინასწარმეტყველთა ჩემთა შორის ნუ უკეთურობთ“ (ფს. 104:15). როდესაც სასულიერო პირს ეპყრობიან უხეში ძალის გამოყენებით ან აბუჩად იგდებენ, ეს ეკლესიის თვალით აღიქმება არა უბრალოდ სამოქალაქო დანაშაულად, არამედ სიწმინდის შეურაცხყოფად. საეკლესიო ისტორია ინახავს მრავალ მაგალითს, როდესაც ეკლესიისა და სასულიერო პირების დევნას მძიმე შედეგები მოჰყვა. იმპერატორები, რომლებიც ქრისტიანებსა და სასულიერო იერარქებს განსაკუთრებული სისასტიკით დევნიდნენ, საეკლესიო გადმოცემით, სიცოცხლეშივე მძიმე სნეულებებითა და პოლიტიკური კრახით ისჯებოდნენ. XX საუკუნეში ეკლესიების ნგრევასა და მღვდლების მასობრივ დახვრეტას მოჰყვა საზოგადოების ზნეობრივი დაცემა, ტერორი და უმძიმესი ისტორიული კატასტროფები, რამაც საბოლოოდ თავად იმ რეჟიმის რღვევაც გამოიწვია.
ამგვარად, სასულიერო პირების ძალადობრივი მობილიზაციის თემა წარმოაჩენს იმ უმძიმეს დილემას, რომლის წინაშეც ომში მყოფი სახელმწიფო დგება. ერთ მხარეს არის საყოველთაო მობილიზაციის ფორმალური აუცილებლობა, ხოლო მეორე მხარეს - საუკუნოვანი სულიერი კანონები, კანონიკური სამართალი და საზოგადოების მორალური საძირკველი. საბოლოო ჯამში, სასულიერო პირისადმი უხეში ძალის გამოყენება გაუმართლებელია როგორც მორალურად და სულიერად, ისე პრაქტიკული სახელმწიფოებრივი ინტერესებიდან გამომდინარე. ფორმალური თანასწორობის სახელით ეკლესიისა და მისი მსახურების შეურაცხყოფა აუფასურებს იმ ფუნდამენტურ ღირებულებებსა და სულიერ სიმტკიცეს, რომელზედაც ერის გადარჩენა და გამარჯვებაა დაფუძნებული.
