თამარ მეფის წმინდანად კანონიზების საკითხი
ქრისტიანულ ეკლესიას პიროვნებათა წმინდანად კანონიზების მრავალსაუკუნოვანი ტრადიცია გააჩნია და გულისხმობს ისეთი მოღვაწეების წმინდანებად აღიარებას, რომლებიც დაშვრნენ ქრისტეს ეკლესიის მსახურებისთვის, მისი წმინდა სწავლებისთვის და საკუთარი ცხოვრებით დაამოწმეს ქრისტიანული სარწმუნოების ჭეშმარიტება.
ღვთივკურთხეული მეფე თამარის წმინდანად კანონიზება მისი გარდაცვალებიდან მალევე მოხდა, თუმცა, ზუსტი თარიღი დაფიქსირებული არ არის. კანონიზება, როგორც წესი, ხდება მაშინ, როდესაც ხალხში უკვე არსებობს ამ პიროვნებისადმი დიდი პატივისცემა და რწმენა მისი განსაკუთრებული სულიერების შესახებ.
თამარ მეფის შემთხვევაშიც, ხალხი მას წმინდანად ეკლესიის ოფიციალურ გადაწყვეტილებამდე გაცილებით ადრე მიიჩნევდა,
რადგან მისი პოლიტიკური მოღვაწეობა განუყოფელი იყო სულიერი და ზნეობრივი მსახურებისგან. თამარ მეფის წმინდანად კანონიზებაში უდიდესი როლი ითამაშა მისმა პიროვნულმა თვისებებმა, რაც იმ ეპოქის მონარქისთვის იშვიათი იყო: მემატიანეები წერენ, რომ თამარი სამეფო ხაზინის მნიშვნელოვან ნაწილს გლახაკებსა და ქვრივ-ობლებს ურიგებდა. მან თავისი მეფობის დასაწყისშივე აღკვეთა სიკვდილით დასჯა და სხეულის დასახიჩრება (რაც მაშინდელ მსოფლიოში ჩვეულებრივი პრაქტიკა იყო). ის პირადად ინტერესდებოდა სასამართლო პროცესებით, რათა დაეცვა უდანაშაულოები და თავიდან აეცილებინა ძალადობა. მიუხედავად იმისა, რომ თამარი უმდიდრესი ქვეყნის მონარქი გახლდათ, მისი პირადი ცხოვრება ასკეტური ხასიათისა იყო: მემატიანე გვიამბობს, რომ თამარი თავისი ხელით ქსოვდა და კერავდა, ნამუშევარს კი ჰყიდდა და მიღებულ თანხას გლახაკებს ურიგებდა. დიდ ბრძოლებამდე და სახელმწიფო გადაწყვეტილებებამდე, ის დროს მარხვასა და ლოცვაში ატარებდა. თამარი არ ყოფილა დისტანცირებული მონარქი. ხალხისთვის ის იყო „დედა“, რომელიც გრძნობდა თითოეული ადამიანის ტკივილს.
თამარ მეფის ეპოქა საქართველოს ისტორიაში არა მხოლოდ პოლიტიკური და სამხედრო ძლიერების, არამედ საეკლესიო არქიტექტურისა და მონასტრული ცხოვრების აყვავების ხანაა. ისტორიკოსები მას ხშირად მოიხსენიებენ, როგორც „ახალ აღმაშენებელს“, რომელმაც დაასრულა დავითის მიერ დაწყებული საქმე. თამარის დროს ჩამოყალიბდა ქართული საეკლესიო არქიტექტურის ის სტილი, რომელიც გამოირჩევა დახვეწილი ორნამენტებითა და ფასადების მორთულობით. მისი მფარველობით დასრულდა ან აშენდა ისეთი შედევრი, როგორიცაა: კლდეში ნაკვეთი ქალაქ-მონასტერი ვარძია.
ეს გრანდიოზული კომპლექსი თამარის პერიოდის სიმბოლოა. ის თავდაპირველად ციხესიმაგრედ ჩაიფიქრა გიორგი III-მ, თუმცა თამარმა ის უდიდეს სამონასტრო და კულტურულ ცენტრად აქცია. ვარძიის ღვთისმშობლის მიძინების ტაძარში შემონახულია თამარის ერთ-ერთი ყველაზე ცნობილი ფრესკა. მისი მეფობისას აშენდა ბეთანია და ყინწვისი - ქართული ხუროთმოძრების მარგალიტები.
თამარ მეფის ღვაწლი არ შემოიფარგლებოდა მხოლოდ საქართველოს საზღვრებით. ის განსაკუთრებულ ყურადღებას აქცევდა მართლმადიდებლურ კერებს ჩვენი ქვეყნის ფარგლებს გარეთაც. მეფე დიდ შეწირულობებს უგზავნიდა იერუსალიმის ჯვრის მონასტერს. ის სისტემატურად ეხმარებოდა ივერთა მონასტერს ათონზე და წმინდა ეკატერინეს მონასტერს სინას მთაზე. მისი მმართველობისას მონასტრები არ იყო მხოლოდ სალოცავი ადგილები. ისინი ფუნქციონირებდნენ როგორც საგანმანათლებლო კერები, სადაც ხდებოდა წიგნების გადაწერა, თარგმნა და ორიგინალური თეოლოგიური ნაშრომების შექმნა. მონასტრებთან არსებობდა საავადმყოფოები (ქსენონები) და თავშესაფრები.
საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესია კეთილმსახურ მეფე თამარს ლიტურგიკული წელიწადის განმავლობაში რამდენჯერმე იხსენებს: 31 იანვარს, მისი გარდაცვალების დღეს; 14 მაისს და ასევე აღდგომიდან მესამე, მენელსაცხებლე დედათა კვირას. მისი ხსენების დაწესება მაცხოვრის მსახურ წმინდა დედებთან ერთად შემთხვევითი როდია - ჰიმნოგრაფიაში, კერძოდ კი ანტონ II კათალიკოსის "წყობილსიტყვაობაში", თამარი პირდაპირ არის შედარებული მენელსაცხებლე დედებს. აქ ხაზგასმულია მისი სულიერი სიფხიზლე. როგორც მენელსაცხებლე დედებმა ისურვეს და მოიძიეს ქრისტე, ასევე თამარი თავისი ცხოვრებითა და მმართველობით მუდმივად ღვთიურ სიბრძნესა და სიმართლეს ეძიებდა. გარდა ამისა, როგორც მენელსაცხებლე დედებმა შეცვალეს ქრისტეს ეკლესიის ისტორიის მსვლელობა თავიანთი რწმენით, პირველებმა გვახარეს რა აღდგომა, თამარმაც, როგორც პირველმა ქალმა ხელმწიფემ საქართველოში, დაამტკიცა, რომ ქალს შეუძლია ქვეყნის მართვა არა მხოლოდ ძალით, არამედ სათნოებითა და სიყვარულით.
სიცოცხლეშივე თაყვანსაცემი მეფე თამარი 1213 წელს გარდაიცვალა. სიკვდილის წინ მან მთელი დარბაზი შეკრიბა, აკურთხა თავისი შვილები - ლაშა-გიორგი და რუსუდანი - და ქვეყანა მათ ჩააბარა: „ქრისტე ღმერთო ჩემო, შენ გვედრი სამეფოსა ამას, რომელი შენ მიერ მერწმუნა, და ერსა ამას, პატიოსნითა სისხლითა შენითა მოსყიდულსა, და შვილთა ამათ ჩემთა...“
წმინდა მეფის განსასვენებელი ადგილი დღემდე უცნობია. არსებობს ორი ძირითადი ვერსია იმის შესახებ, თუ სად განისვენებს იგი: ოფიციალური ისტორიული წყაროების (მაგალითად, ბასილი ეზოსმოძღვრის) მიხედვით, თამარი ჯერ მცხეთაში და იქიდან გელათში, სადაც „სამკვიდრებელსა მამათასა“ დაკრძალეს. თუმცა, გელათის მონასტრის არქეოლოგიური შესწავლისას მისი საფლავი ვერ იქნა აღმოჩენილი. მეორე ვერსიის მიხედვით, ქართველებმა თამარის ნეშტი იერუსალიმში, ჯვრის მონასტერში წაასვენეს, რადგან მას სიცოცხლეში ჰქონდა აღთქმა დადებული, რომ წმინდა მიწას მოილოცავდა, რაც ვერ შეძლო.
ქართლის ცხოვრება ამგვარად განადიდებს მეფე თამარს: „ყოველსა შინა დაცვითა ღმრთისა მცნებათათა მოიგო წყალობა ღმრთისა, და აკურთხა ღმერთმან ცხოვრება მისი, და განამრავლა ნაყოფი მისი... შეამკუნა ღმერთმან დღენი მისნი პატიოსნებით და ჟამნი მისნი მშვიდობით. და მეფობასა შინა მისსა არა შეიჭუა პირი მისი, ამისთვის რამეთუ არაოდეს გარე მიაქცია ხელი სათხოველისაგან ქვრივთა, ობოლთა და მიმძლავრებულთასა. წარვლნა დღენი მისნი სიხარულსა შინა, ამისთვის რამეთუ მარადღე ახარებდა ყოველთა გლახაკთა და დავრდომილთა“.
აქვე, მეტად საინტერესო და საგულისხმოა სრულიად საქართველოს კათოლიკოს პატრიარქის, ილია II-ის დამოკიდებულებაც წმინდა მეფე თამარის ღვაწლთან მიმართებით. აწ განსვენებული მამამთავარი ბრძანებდა: „თამარ მეფე არის ჩვენი ერის სულიერი გვირგვინი. სანამ ქართველი კაცი თამარის გზით ივლის - სიყვარულის, მიტევებისა და ღვთისმსახურების გზით - საქართველო ყოველთვის დაძლევს ყოველგვარ განსაცდელს. თამარ მეფე არის მაგალითი იმისა, თუ როგორ უნდა ატაროს ადამიანმა უდიდესი ხელისუფლება ისე, რომ არ დაკარგოს სიმდაბლე და შიში ღვთისა“.
