მარტყოფის ღვთაების მონასტერი — სულიერი და ისტორიული მემკვიდრეობის ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი კერა
VI საუკუნიდან დღემდე: ასურელი მამის ღვაწლი, საპატრიარქო რეზიდენცია, ტრაგიკული ისტორია და განახლებული სამონასტრო ცხოვრება.
მარტყოფის ღვთაების მონასტერი საქართველოს ერთ-ერთი უძველესი და განსაკუთრებული სულიერი ცენტრია, რომელიც ქვემო ქართლის მხარეში, გარდაბნის მუნიციპალიტეტში, სოფელ მარტყოფის მახლობლად მდებარეობს. თბილისიდან აღმოსავლეთით, დაახლოებით 25–27 კილომეტრზე, იალნოს ქედის ტყით დაფარულ ფერდობზე გაშენებული მონასტერი საუკუნეების განმავლობაში არა მხოლოდ რელიგიური, არამედ კულტურული, საგანმანათლებლო და სახელმწიფოებრივი მნიშვნელობის ცენტრს წარმოადგენდა.
მონასტერი დაარსებულია VI საუკუნეში, საქართველოში მოსული 13 ასურელი მამათაგან ერთ-ერთის — მამა ანტონ მარტყოფელის მიერ. გადმოცემის მიხედვით, იგი თავდაპირველად განმარტოებულ, დაყუდებულ ცხოვრებას ეწეოდა, რის გამოც „მარტომყოფელი“ ეწოდა, ხოლო ამ სახელიდან წარმოიშვა ადგილის სახელწოდებაც — მარტყოფი. მამა ანტონის სულიერმა ავტორიტეტმა და სასწაულმოქმედების ხმამ მალე მრავალი მორჩილი შემოიკრიბა, რამაც მარტყოფის მონასტრის, როგორც ორგანიზებული სამონასტრო ცხოვრების, ჩამოყალიბებას ჩაუყარა საფუძველი.
ლეგენდისა და მონასტრის გუჯარის თანახმად, ამ ადგილას ტაძარი ჯერ კიდევ მეფე ვახტანგ გორგასალს აუშენებია და ეპისკოპოსიც დაუდგენია. იგივე ცნობას ადასტურებს ცნობილი ისტორიკოსი პლატონ იოსელიანიც, რაც კიდევ ერთხელ უსვამს ხაზს მონასტრის უძველესობასა და განსაკუთრებულ მნიშვნელობას საქართველოს ეკლესიის ისტორიაში.
მარტყოფის ღვთაების მონასტერი დღეს ოთხ მნიშვნელოვან ტაძარს აერთიანებს:
- კეცის ხელთუქმნელი ხატის სახელობის ტაძარს;
- წმინდა გიორგის სახელობის ტაძარს;
- ღვთისმშობლის მიძინების სახელობის ტაძარს;
- ანტონ მარტყოფელის სახელობის ტაძარს.
მონასტერს განსაკუთრებული როლი ჰქონდა შუა საუკუნეებში. XI საუკუნიდან იგი ეკლესიურად რუსთავის ეპისკოპოსს ექვემდებარებოდა, ხოლო 1265 წელს, რუსთავის განადგურების შემდეგ, სწორედ მარტყოფში გადმოვიდა საეპისკოპოსო კათედრა. XV საუკუნეში მონასტერი კახეთის ერთ-ერთი სადროშოს რეზიდენციად იქცა, სადაც ინახებოდა საბრძოლო დროშა — ერთ მხარეს მაცხოვრის ხელთუქმნელი ხატით, მეორე მხარეს კი წმინდა გიორგის გამოსახულებით.
მონასტრის ისტორია მძიმე განსაცდელებითაც არის სავსე. იგი არაერთხელ დაარბიეს უცხოელმა დამპყრობლებმა, მათ შორის თემურ ლენგის ლაშქრობების დროს. განსაკუთრებით ტრაგიკული იყო 1918 წლის 26 ივნისის ღამე, როდესაც მარტყოფის მონასტერში, საკუთარ სენაკში, ვერაგულად მოკლეს სრულიად საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქი კირიონ II — ქართული ეკლესიის ავტოკეფალიის აღდგენის ერთ-ერთი მთავარი მოამაგე.
საბჭოთა პერიოდში მონასტერი გაუქმდა, მისი შენობები კი სხვადასხვა დანიშნულებით გამოიყენებოდა. თუმცა 1989 წელს, სრულიად საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქის, ილია II-ის ლოცვა-კურთხევით, მარტყოფის ღვთაების მონასტერში სამონასტრო ცხოვრება აღდგა. დღეს აქ აფხაზეთის ეპარქიაა თავშეფარებული და მონასტერი კვლავ აქტიურ სულიერ ცენტრს წარმოადგენს.
მისი ისტორიული და კულტურული მნიშვნელობა ოფიციალურად აღიარებულ იქნა 2006 წლის 7 ნოემბერს, როდესაც მონასტერს ეროვნული მნიშვნელობის კულტურის უძრავი ძეგლის სტატუსი მიენიჭა.
მართლმადიდებელ ჟურნალისტთა კავშირი მარტყოფის ღვთაების მონასტერს ესტუმრა, რათა ახლოს გაცნობოდა ამ უნიკალური ადგილის ისტორიასა და სულიერ გარემოს. გიდი ბერ-მომაზონი ალექსი ეკალაძე იყო, რომელმაც მონასტრის წარსული, ტრადიციები და დღევანდელი სამონასტრო ცხოვრება დეტალურად გააცნო სტუმრებს.
მარტყოფის ღვთაების მონასტერი დღესაც აგრძელებს საუკუნოვან მისიას — იყოს ლოცვის, სულიერი სიმტკიცისა და ეროვნული მეხსიერების ცოცხალი სიმბოლო.
