რა მოხდა სინამდვილეში ბულგარეთის პატრიარქის ფანარიონში ვიზიტის დროს?

ბულგარეთისა და კონსტანტინოპოლის პატრიარქებს შორის დაუსწრებლად დუელი გაიმართა. ფოტო: მჟკ

ბულგარეთის პატრიარქ დანიელის ვიზიტი კონსტანტინოპოლში 2025 წლის დეკემბრის ბოლოს იყო მოვლენა, რომელიც გარეგნულად ორ ადგილობრივ ეკლესიას შორის ძმური კომუნიკაციის რუტინულ ჟესტს ჰგავდა. თუმცა, ფორმალური ენის, საზეიმო გამოსვლებისა და ურთიერთმისალმების მიღმა იმალება სერიოზული პრობლემების მთელი რიგი, რომლებიც დაკავშირებულია როგორც ბულგარეთის მართლმადიდებლური ეკლესიის შიდა მდგომარეობასთან, ასევე ეკლესიის მასშტაბით კონფლიქტთან, რომელიც დაკავშირებულია განხეთქილებაში მყოფი ,,მეუ-ს’’ აღიარებასთან.
იმის გასაგებად, თუ რა მოხდა ზუსტად ფანარში, მნიშვნელოვანია, რომ ეს ვიზიტი განვიხილოთ არა იზოლირებულად, არამედ უფრო ფართო საეკლესიო და პოლიტიკურ კონტექსტში.
რატომ შედგა საერთოდ ეს ვიზიტი?

დაუყოვნებლივ უნდა აღინიშნოს, რომ პატრიარქ დანიელის კონსტანტინოპოლში ვიზიტი მისი პირადი ინიციატივა არ იყო. პირიქით, ის თავს შეზღუდულად გრძნობდა ბულგარეთის მართლმადიდებლური ეკლესიის წმინდა სინოდის გადაწყვეტილებებით, რომლის ფარგლებშიც დიდი ხანია არსებობს ეპისკოპოსთა ჯგუფი, რომლებიც კონსტანტინოპოლის საპატრიარქოსთან არიან დაკავშირებული და მის პოლიტიკას უჭერენ მხარს.

ბულგარეთში ეკლესიის მმართველობის უნიკალური თავისებურება ის არის, რომ წინამძღვარი არ სარგებლობს იმავე თავისუფლებით, რითაც სარგებლობენ, მაგალითად, ზოგიერთი სხვა ადგილობრივი ეკლესიის პატრიარქები. ის უბრალოდ ვალდებულია შეასრულოს სინოდალური გადაწყვეტილებები, მაშინაც კი, თუ პირადად არ ეთანხმება მათ.

შედეგად, პატრიარქი დანიელი, არსებითად, ბულგარეთის ეკლესიის სინოდალური მექანიზმის მძევალი აღმოჩნდა.

ასევე უნდა აღინიშნოს, რომ ფანარში მასთან ერთად მყოფი დელეგაციის შემადგენლობა შემთხვევით არ შეიძლება ჩაითვალოს. მაგალითად, დელეგაციის წევრებს შორის იყო სტარა ზაგორას მიტროპოლიტი კვიპრიანე, რომელმაც 2024 წლის 19 მაისს თავი გამოიჩინა პატრიარქ ბართლომეოსთან და ევსტრატი ზორიასთან ერთად მსახურებით.

რა თქმა უნდა, შეუძლებელია იმის მტკიცება, რომ მთელი დელეგაცია შეიძლება კლასიფიცირდეს, როგორც ბულგარეთის ეკლესიის ე.წ. „პროფანარიოტული ფრთის“ წევრი. თუმცა, სტარა ზაგორას მიტროპოლიტის ყოფნა მიუთითებს, რომ ვიზიტი, გარკვეული გაგებით, შეიძლება განვიხილოთ არა მხოლოდ კონსტანტინოპოსთან დაახლოების კონტექსტში, არამედ მისი შემდგომი გადაწყვეტილების კონტექსტშიც, რომელიც ,,მეუ-ს’’ შესახებ მიიღო.

ჯილდო, როგორც სიმბოლო და სიგნალი

ბულგარეთის ეკლესიის სინოდის გადაწყვეტილება, პატრიარქ ბართლომეოსისთვის უმაღლესი საეკლესიო ჯილდოს - რილის წმინდა იოანე რილელის ორდენის - მინიჭების შესახებ, განსაკუთრებულ ყურადღებას იმსახურებს. ფორმალურად, ჯილდო გადაეცა ბულგარეთის ეკლესიის ისტორიაში „განხეთქილების დაძლევისთვის“. და ასეთი ჯილდოს მიზეზი მართლაც არსებობს. 1998 წელს სოფიის ალექსანდრე ნეველის სახელობის ტაძარში გაიმართა პატრიარქ ბართლომეოსის მიერ ინიცირებული პანმართლმადიდებლური კრება. სინამდვილეში კი, განხეთქილება დაძლეული იქნა არა ამ კრების წყალობით, არამედ ბულგარეთის პოლიტიკაში ვითარების ცვლილების გამო. ამიტომ, პატრიარქ ბართლომეოსისთვის ორდენის წარდგენის ქვეტექსტს თავისი თავისებურებები აქვს.

ფაქტია, რომ ბერძნულმა მედიამ ეს ჯილდო წარმოადგინა, როგორც დასტური იმისა, რომ კონსტანტინოპოლის პატრიარქი, სავარაუდოდ, მსოფლიო მართლმადიდებლობაში არსებული განხეთქილების მკურნალი და მშვიდობისმყოფელია. ცხადია, ჯილდოს ამგვარად წარდგენას ერთი მიზანი აქვს: იმის დემონსტრირება, რომ პატრიარქი ბართლომე ყველაფერს სწორად აკეთებს არა მხოლოდ ბულგარეთის, არამედ უკრაინის კონტექსტშიც. არსებითად, ბერძნულმა მედიამ სცადა ამ ჯილდოს გამოყენება კონსტანტინოპოლის ქმედებების გასამართლებლად, როდესაც  მეუ-ს ტომოსი გადაეცა.
ორი სიტყვა – ორი ეკლესიოლოგია

ფანარში მომხდარის გასაგებად გასაღები ორი პატრიარქის სიტყვების შედარებაა. თუ მათ სიტყვებს ზედაპირულად დააკვირდებით, შეიძლება ისე მოგეჩვენოთ, თითქოს ისინი ერთსა და იმავეზე საუბრობდნენ: ეკლესიის ერთიანობაზე, ძმობაზე, სიყვარულსა და ტრადიციისადმი ერთგულებაზე. მაგრამ თუ მათი სიტყვების მნიშვნელობას ყურადღებით მოუსმენთ, ცხადი გახდება, რომ ისინი ეკლესიის ბუნებისა და მისი ავტორიტეტის ორ განსხვავებულ გაგებაზე მსჯელობენ.

ამრიგად, თავის სიტყვაში პატრიარქი ბართლომეოსი მუდმივად ხაზს უსვამს კონსტანტინოპოლის საყდრის განსაკუთრებულ როლს მსოფლიო მართლმადიდებლობაში. ის ფანარს „დედა ეკლესიად“ მოიხსენიებს, როგორც საყდარს, „რომელიც მოიცავს და აგვირგვინებს დედამიწის მთელ სიგანეს“ და კვლავ ხაზს უსვამს კონსტანტინოპოლის პატრიარქის პირველობას მართლმადიდებლობის ერთიანობის შენარჩუნებაში.

ამავდროულად, პატრიარქი ბართლომეოსი მიიჩნევს, რომ მისი გადაწყვეტილებების უარყოფა (მაგალითად, მეუ-ს აღიარება) მხოლოდ „დეტალებია“, რომლებიც ერთიანობაზე გავლენას არ ახდენს: „ჩვენს ეკლესიაში არსებული უთანხმოებები კონკრეტულ საკითხებზე გავლენას არ ახდენს ერთობასა და შეთანხმებაზე არსებით საკითხებზე“. უფრო მეტიც, ის ამტკიცებს, რომ კონსტანტინოპოლის ქმედებების ნებისმიერი კრიტიკა ან „მოტყუებაა“ ან „ჭეშმარიტების განზრახ დამახინჯება“: „ბოლო დროს ზოგიერთმა სცადა განხეთქილების შექმნა წმინდა ქვების ამ ოსტატურად შედგენილ მოზაიკაში, წარმოაჩინა რა დიდი ეკლესია თვითნებურად მოქმედად და მისი დადგენილებების დამრღვევად. ეს, რა თქმა უნდა, მოტყუება და ჭეშმარიტების განზრახ დამახინჯებაა“.

მისი თქმით, გამოდის, რომ ყველა, ვინც არ იღებს ფანარის გადაწყვეტილებებს (მათ შორის, მეუ-სთან დაკავშირებულ გადაწყვეტილებებს), ერთიანობის დამრღვევია და მას „ეგოისტური მისწრაფებები“ ამოძრავებს: „კონსტანტინოპოლის მთავარეპისკოპოსის განსაკუთრებული ადგილი მართლმადიდებლებს შორის ბოლო დროს დაბრკოლებად იქცა, რადგან ზოგიერთში ლოგიკა და ეგოისტური მისწრაფებები ჭარბობს და ხდება ტრადიციის დამხობის მცდელობები“.

განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია, რომ პატრიარქ ბართლომეოსისთვის ეკლესიის ერთიანობა პირდაპირ კავშირშია კონსტანტინოპოლის საყდრის განსაკუთრებული სტატუსისა და უფლებამოსილებების აღიარებასთან. ამ ლოგიკაში „ერთიანობა“ არ ნიშნავს ეკლესიებს შორის შეთანხმებას ან თუნდაც ევქარისტიულ ზიარებას, არამედ ფანარის გადაწყვეტილებებთან შეთანხმებას.

ბულგარეთის პატრიარქ დანიელის პასუხი ფუნდამენტურად განსხვავებულად არის სტრუქტურირებული. ის ნათლად და ცალსახად ხაზს უსვამს, რომ ეკლესიის თავი ქრისტეა და არა რომელიმე მიწიერი პრიმატი: „თუმცა ცალკეულ საეკლესიო და კანონიკურ იურისდიქციებში ჩვენ სულიერად ერთიანები ვრჩებით და ვრჩებით - ერთ ეკლესიაში, რომელსაც ერთი მწყემსი და თავი აქვს, ჩვენი უფალი, ღმერთი და მხსნელი, ერთადერთი ჭეშმარიტი მოძღვარი, იესო ქრისტე, რომელიც იგივეა გუშინ, დღეს და უკუნისამდე“.

პატრიარქი დანიელი ეკლესიაზე საუბრობს, როგორც ქრისტეს სხეულზე, რომელშიც ყველა ერთი სულით არის გაერთიანებული და ხაზს უსვამს ეკლესიური ცხოვრების კრებად ბუნებას: „ეკლესია ბუნებით კრებადია. ის ყველა პრობლემას კრებად წყვეტს“.

არსებითად, პატრიარქ დანიელის სიტყვები წარმოადგენს პასუხს კონსტანტინოპოლის პატრიარქის მიერ ცალმხრივად მიღებული გადაწყვეტილებაზე, რომელიც ტომოსს ოკუპირებული ეკლესიისთვის მინიჭებას უკავშირდებოდა. ასეთ საკითხებზე კრების გადაწყვეტილებების მნიშვნელობისა და აუცილებლობის კიდევ უფრო ხაზგასასმელად, ბულგარეთის პატრიარქმა განაგრძო: „და თქვენ კიდევ ერთხელ დაადასტურეთ ეს რწმენა 1998 წელს სოფიაში ბულგარეთის მართლმადიდებლური ეკლესიის - ბულგარეთის საპატრიარქოს ინიციატივით პან-მართლმადიდებლური უზენაესი იურისდიქციის საბჭოს მოწვევით. კრების გადაწყვეტილებებმა გადალახა სამწუხარო განხეთქილება, რომელიც იმ დროს ბულგარეთის მართლმადიდებლური ეკლესიის ერთიანობას არღვევდა“.

სხვა სიტყვებით რომ ვთქვათ, პატრიარქმა დანიელმა ნათლად განაცხადა, რომ „უკრაინის საკითხი“ მხოლოდ ამ კონტექსტში (კრების გადაწყვეტილება) უნდა გადაწყდეს.

ფაქტობრივად, ბულგარეთის ეკლესიის წინამძღვარმა პატრიარქ ბართლომეოსს კლასიკური მართლმადიდებლური სწავლება შეახსენა: მთელ ეკლესიაზე მოქმედი გადაწყვეტილებები ცალმხრივად არ შეიძლება იქნას მიღებული. ისინი უნდა იყოს კრებითი განხილვის ნაყოფი და არა ერთი ცენტრის ნების გამოხატულება, რაც არ უნდა უძველესი და პატივსაცემი იყოს ის.

სწორედ ეს არის ორ პატრიარქს შორის უთანხმოების საფუძველი.

იყო თუ არა საუბარი მეუ-ს შესახებ? სინამდვილეში, კი.

მიუხედავად იმისა, რომ ოფიციალურ განცხადებებში პირდაპირი დავა არ არის ნახსენები, თავად გამოსვლების სტრუქტურა და ვიზიტის კონტექსტი ამაზე მიუთითებს.

შეიძლება ითქვას, რომ პატრიარქებს შორის მეუ-ს საკითხთან დაკავშირებით სერიოზული, თუმცა შენიღბული, დისკუსია გაიმართა.

პატრიარქი ბართლომე არსებითად მოითხოვს ეკლესიის სტრუქტურის მისი მოდელის აღიარებას, რომლის ფარგლებშიც კონსტანტინოპოლს უფლება აქვს ცალმხრივად „გამოასწოროს“ სიტუაციები სხვა ადგილობრივ ეკლესიებში. პატრიარქი დანიელი, თავის მხრივ, ფრთხილად, მაგრამ თანმიმდევრულად იცავს კრების პრინციპს და მეუ-ს აღიარების შეუძლებლობას საეკლესიო თანხმობის გარეშე.

ეს პოზიცია ახალი არ არის: პატრიარქმა დანიელმა ეს ადრეც გამოთქვა. მაგალითად, მან არაერთხელ განაცხადა, რომ პატრიარქმა ბართლომეოსმა უკრაინელ სქიზმატებს ტომოსი მონანიების გარეშე მისცა, რითაც ისინი მეუ-ში გააერთიანა და ეს ერთეული უკრაინის კანონიკურ მართლმადიდებლურ ეკლესიად აღიარა. გარდა ამისა, ვიდინის მიტროპოლიტად ყოფნისას პატრიარქმა დანიელმა განაცხადა, რომ მეუ-ს ტომოსი საფრთხეს უქმნის მთელი მსოფლიო მართლმადიდებლობას.

და, ხაზგასმით აღვნიშნავთ, რომ ის ერთგული რჩება თავისი პოზიციის, მაშინაც კი, როდესაც ბოკე-რუსეთის ეკლესიის ეგრეთ წოდებული პროფანარიოტული პარტია სერიოზულ ზეწოლას განიცდის.
განსაკუთრებით მნიშვნელოვანი მომენტი იყო მართლმადიდებლური ეკლესიის მეთაურის, ეპიფანე დუმენკოს ხსენება ფანარიონში პატრიარქ დანიელის თანდასწრებით გამართული წირვის დროს. ფორმალურად, ბულგარეთის ეკლესია არ ცნობს მართლმადიდებლურ ეკლესიას. თუმცა, ასეთი ხსენების ფაქტი მხოლოდ ადასტურებს კონსტანტინოპოლის საპატრიარქოს მიერ გამოყენებული „მცოცავი აღიარების“ პრაქტიკას. ცხადია, ფანარიონი იმედოვნებს, რომ ყველა თანდათან შეეჩვევა ამ ხსენებას, შეეგუება მას და შემდეგ აღიარებს უკრაინის მართლმადიდებლურ ეკლესიას. ეს სცენარი გამოყენებულია არა მხოლოდ ბულგარეთის ეკლესიის, არამედ სხვა ეკლესიების წინააღმდეგაც - გაიხსენეთ კონსტანტინოპოლისა და რუმინეთის პატრიარქების ერთობლივი ლიტურგია ბუქარესტში.
შიდა კონფლიქტი ბულგარეთის ეკლესიაში

მნიშვნელოვანია გვესმოდეს, რომ მეუ-ს საკითხი მხოლოდ გარე პრობლემა არ არის. ბულგარეთის ეკლესიაში უკვე არსებობს დაძაბულობა ეპისკოპოსთა ნაწილსა და მორწმუნეთა მნიშვნელოვან ნაწილს შორის. მაგალითად, ბულგარელი იერარქებისა და მეუ-ს წარმომადგენლებთან თანაწირვისთანავე, ბულგარეთის ეკლესიის მღვდლებმა მოითხოვეს მათი ეპისკოპოსების გასამართლება. გარდა ამისა, ბულგარეთის მართლმადიდებლური ეკლესიის მორწმუნეებმა წმინდა სინოდის შენობის წინ საპროტესტო აქცია გამართეს იმ იერარქების წინააღმდეგ, რომლებიც ფანარში მეუ-ს წარმომადგენლებთან ერთად თანაწირვას მართავდნენ.

პატრიარქ დანიელის ფანარიონში ვიზიტის წინააღმდეგ პეტიცია ასევე ადასტურებს, რომ ბულგარეთის ეკლესიაში ყველა არ არის მზად მეუ-ს მისაღებად.

პეტიციის ავტორები არა მხოლოდ ვიზიტს, არამედ პატრიარქ ბართლომეოსთან ერთობლივ წირვა-ლოცვასაც ეწინააღმდეგებოდნენ. პეტიცია აშკარად გამოხატავს უნდობლობას კონსტანტინოპოლის პატრიარქის კანონიკური ქცევის, მისი ეკუმენური ნაბიჯების მიმართ და შიშს მართლმადიდებლური იდენტობის განადგურების შესახებ.

მიუხედავად იმისა, რომ პეტიციას ხელი მოაწერა მცირე რაოდენობამ (550), მისი არსებობა უაღრესად მნიშვნელოვანია. ეს ნიშნავს, რომ მეუ-ს აღიარების და ფანარიონთან ურთიერთობის საკითხი უკვე გასცდა სინოდის ვიწრო წრეს და ბულგარეთში მცხოვრები რიგითი მორწმუნეებისთვის მგრძნობიარე საკითხად იქცა.

ამრიგად, შეიძლება ითქვას, რომ „პროფანარიოტული პარტიის“ ზეწოლის მიუხედავად, უკიდურესად ნაკლებად სავარაუდოა, რომ ბულგარეთის მართლმადიდებლური ეკლესია უახლოეს მომავალში აღიარებს მეუ-ს. ამას რამდენიმე მიზეზი აქვს.

პირველი, პატრიარქ დანიელის პოზიცია პრინციპული რჩება. მეორე, ბულგარეთის ეკლესიის სინოდში ამ საკითხთან დაკავშირებით სრული კონსენსუსი არ არსებობს. მესამე, მორწმუნეთა მნიშვნელოვანი ნაწილი, გულწრფელად რომ ვთქვათ, ასეთი ნაბიჯისთვის მზად არ არის.

ამიტომ, მეუ-ს აღიარებამ ამჟამინდელ პირობებში შეიძლება სერიოზული შიდა კრიზისი, თუნდაც ღია კონფლიქტი გამოიწვიოს იერარქიასა და სამწყსოს შორის.

ნებისმიერ შემთხვევაში, უნდა ვაღიაროთ, რომ ბულგარეთის პატრიარქის ფანარიონში ვიზიტმა კიდევ ერთხელ აჩვენა, რომ გლობალური მართლმადიდებლობის კრიზისი შორს არის გადაჭრისგან.

სიტყვა „ერთიანობის“ უკან იმალება განსხვავებული, ზოგჯერ საპირისპირო გაგება იმის შესახებ, თუ რა არის ეკლესია და როგორ უნდა იქნას მიღებული გადაწყვეტილებები მასში. ამრიგად, ფანარიონი აგრძელებს თავისი წინამძღვრისა და, ფაქტობრივად, სუპრაკრებითი როლის დაჟინებას. ბულგარეთის პატრიარქი, თუმცა ფრთხილად, მაინც გვახსენებს, რომ ეკლესიის ერთადერთი თავი ქრისტეა და ეკლესიის გზა კრების გზაა.

სწორედ ამ ორ მიდგომას შორის გადის არსებითად დღეს მართლმადიდებლურ სამყაროში ერთ-ერთი მთავარი ნაპრალი. და შევძლებთ თუ არა, ღვთის დახმარებით, ამ უფსკრულის აღმოფხვრას, დრო გვიჩვენებს.

წაიკითხეთ ასევე