ერეკლეს სასახლე — საქართველოს ერთადერთი შემორჩენილი სამეფო რეზიდენცია
თელავის „ბატონის ციხე“ — კახეთის სამეფო ისტორიის, არქიტექტურისა და კულტურული მემკვიდრეობის უნიკალური ცენტრი.
კახეთის გულში, ქალაქ თელავში მდებარეობს საქართველოს ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი ისტორიულ-კულტურული ძეგლი — „ბატონის ციხე“, რომელიც ფართო საზოგადოებისთვის ასევე ცნობილია, როგორც ერეკლეს სასახლე. სამუზეუმო კომპლექსი 1927 წელს დაარსდა, როგორც მხარეთმცოდნეობის მუზეუმი და დღემდე ქვეყნის ისტორიული მემკვიდრეობის ერთ-ერთ გამორჩეულ სივრცედ რჩება.
„ბატონის ციხე“ განსაკუთრებულია იმით, რომ ის საქართველოში დღემდე შემორჩენილი ერთადერთი სამეფო სასახლეა. თავისი არქიტექტურული გადაწყვეტითა და ისტორიული მნიშვნელობით კომპლექსი კულტურული მემკვიდრეობის ღირსშესანიშნავ ძეგლად მიიჩნევა და საუკუნეების განმავლობაში კახეთის მეფეთა რეზიდენციას წარმოადგენდა.
სამუზეუმო კომპლექსი აერთიანებს არაერთ მნიშვნელოვან ნაგებობას: XVII–XVIII საუკუნეების კახთა მეფის სასახლეს, X–XVIII საუკუნეების მეფის კარის ეკლესიებს, ერეკლე მეორის მიერ დაარსებული ფილოსოფიურ-საღვთისმეტყველო სკოლის ნაშთებს, XVII საუკუნის სამეფო აბანოს, XVIII საუკუნის მიწისქვეშა გვირაბს, ასევე აღმოსავლეთისა და დასავლეთის მხარის უნიკალურ კარიბჭეებს.
ისტორიული წყაროების მიხედვით, სასახლის კარის ეკლესია, აღმოსავლეთის კარი და აბანო არჩილ მეფის მმართველობის პერიოდში აშენდა. მოგვიანებით, XVIII საუკუნის მეორე ნახევარში, ერეკლე მეორემ კომპლექსს მასშტაბური თავდაცვითი გალავანი შემოავლო, რომლის სიმაღლე დაახლოებით ხუთ მეტრს აღწევდა. მემატიანე პაპუნა ორბელიანის ცნობით, თელავის გალავნის მშენებლობა მეფე ერეკლეს 1753 წელს დაუსრულებია.
ციხეს მთავარი შესასვლელის გარდა რამდენიმე სათადარიგო კარი ჰქონდა — სამხრეთისა და ჩრდილოეთის მიმართულებით, რაც კომპლექსის თავდაცვით მნიშვნელობას კიდევ უფრო უსვამდა ხაზს.
1758 წელს აშენებული მეფე ერეკლეს კარის ეკლესია მხოლოდ რელიგიურ დანიშნულებას არ ატარებდა — ის თავდაცვით ფუნქციასაც ასრულებდა. ეკლესიის სახურავის ქვეშ მოწყობილი იყო სათოფურები, საიდანაც საჭიროების შემთხვევაში მტრის მოგერიება ხდებოდა.
ეკლესიიდან რამდენიმე მეტრში აღმართული იყო განსაკუთრებული ნაგებობა — დაახლოებით 14-მეტრიანი ბურჯი, რომლის მსგავსი საქართველოში არ არსებობდა. ეს ნაგებობა დარეჯან დედოფლის ბრძანებით აშენდა და XIX საუკუნის 40-იან წლებამდე აქ განთავსებული იყო რვამეტრიანი ზარბაზანი, რომელიც მუდმივად მზად იყო სამეფო რეზიდენციის დასაცავად.
დღეს ერეკლეს სასახლე არა მხოლოდ ისტორიის ცოცხალი მოწმეა, არამედ ადგილი, სადაც დამთვალიერებელი საქართველოს სამეფო წარსულს, კახეთის კულტურულ მემკვიდრეობასა და ეროვნული ისტორიის მნიშვნელოვან ეპოქას ეცნობა.
