ღირსი გრიგოლ ხანძთელი - „უდაბნოთა ქალაქმყოფელი“
ფრაზა „უდაბნოთა ქალაქმყოფელი“ წმინდა გრიგოლს მისმა ბიოგრაფმა, გიორგი მერჩულემ მიანიჭა.
საქართველოს მრავალსაუკუნოვან ისტორიაში IX საუკუნის დასაწყისი ერთ-ერთი ყველაზე გარდამტეხი და დრამატული ეპოქაა. არაბთა მძვინვარე ლაშქრობებმა, მუდმივმა აოხრებამ და ეპიდემიებმა აღმოსავლეთ საქართველო (ქართლი) გააპარტახა, მოსახლეობისგან დააცარიელა და პოლიტიკური დაშლის პირას მიიყვანა. თუმცა, სწორედ ამ უმძიმეს ხანაში, სამხრეთ-დასავლეთ საქართველოში - ტაო-კლარჯეთში - იწყება ეროვნული და სულიერი ხელახალი დაბადება. ამ დიდებულ აღორძინებას სათავეში ედგა გენიალური საეკლესიო და სახელმწიფო მოღვაწე, წმინდა გრიგოლ ხანძთელი (759–861). იგი ისტორიაში შევიდა არა მხოლოდ როგორც მონასტრების მაშენებელი, არამედ როგორც „უდაბნოთა ქალაქმყოფელი“ და ქართული ეროვნულ-სახელმწიფოებრივი გაერთიანების სულიერი არქიტექტორი.
ფრაზა „უდაბნოთა ქალაქმყოფელი“ წმინდა გრიგოლს მისმა ბიოგრაფმა, გიორგი მერჩულემ მიანიჭა. იმ ეპოქაში „უდაბნო“ ნიშნავდა არა ქვიშიან ადგილს, არამედ ადამიანისგან ხელუხლებელ, უვალ, უდაბურ ტყეებსა და მიუვალ მთებს. წმინდა გრიგოლ ხანძთელმა და მისმა სულიერმა ძმებმა სწორედ ასეთი ადგილები აირჩიეს მოღვაწეობისთვის. გიორგი მერჩულე „გრიგოლ ხანძთელის ცხოვრებაში“ წმინდანს ახასიათებს, როგორც „სრულ კაცს“ - სულიერად, გონებრივად და ხორციელად სრულყოფილ პიროვნებას. მისი ასკეტური ცხოვრება ემყარებოდა ქრისტიანული მონაზვნობის უმკაცრეს ტრადიციებს, რომლებსაც იგი ჯერ კიდევ ახალგაზრდობაში, ხანძთამდე მიღებულ განათლებასა და მოღვაწეობაში ეზიარა. გიორგი მერჩულეს გადმოცემით, ღირსი მოღვაწე დაჯილდოებული იყო ჭვრეტის, წინასწარმეტყველებისა და სასწაულმოქმედების მადლით.
ღირსმა მამამ უდაბური კლარჯეთი მოიცვა სულიერი, კულტურული და სამეურნეო ცენტრების მჭიდრო ქსელით. მან უდაბნო აქცია „ქალაქად“ - არა მატერიალური გაგებით, არამედ ორგანიზებული, წესრიგიანი, განათლებული და სულიერად ძლიერი საზოგადოების თავშეყრის ადგილად. წმინდა გრიგოლმა შეიმუშავა მკაცრი, მაგრამ ჰარმონიული სამონასტრო წესდება, სადაც ერთმანეთს ერწყმოდა უწყვეტი ლოცვა, ფიზიკური შრომა, წიგნების გადაწერა, თარგმნა და სწავლა-განათლება. მონასტრები გახდნენ არა მხოლოდ ბერების თავშესაფარი, არამედ კულტურული და საგანმანათლებლო აკადემიები, სადაც იჭედებოდა ქართული მწერლობა და ეროვნული ცნობიერება.
გრიგოლ ხანძთელის მოღვაწეობის უდიდესი ისტორიული დამსახურება ისიც არის, რომ მან ზუსტად განჭვრიტა ეკლესიისა და ეროვნული ხელისუფლების ერთობის აუცილებლობა. მან მჭიდრო და ურთიერთპატივისცემაზე დამყარებული კავშირი შექმნა ტაო-კლარჯეთის ბაგრატიონთა დინასტიასთან, კერძოდ აშოტ I კურაპალატთან და მის შთამომავლებთან.
ღირსმა მამამ ეკლესია აქცია ბაგრატიონთა სამეფო ხელისუფლების სულიერ და იდეოლოგიურ დასაყრდენად. თავის მხრივ, ბაგრატიონებმა ირწმუნეს, რომ ძლიერი, ერთგული და განათლებული სამონასტრო ცენტრები ქვეყნის გამთლიანებისა და სახელმწიფოებრიობის აღდგენის მთავარი გარანტი იყო. ამასთან, წმინდანი ინარჩუნებდა უმაღლეს ზნეობრივ ავტორიტეტს. იგი არ ერიდებოდა თვით მეფეთა მხილებასაც კი, როდესაც საქმე ეხებოდა ქრისტიანულ ზნეობასა და სამართლიანობას (როგორც ეს მოხდა აშოტ კურაპალატის მხილებისას). ამ ზნეობრივმა პრინციპულობამ მეფის ხელისუფლებას ხალხის თვალში უზარმაზარი ავტორიტეტი და ნდობა შესძინა.
გრიგოლ ხანძთელის ეპოქაში, როდესაც საქართველო პოლიტიკურად დაქსაქსული იყო სხვადასხვა სამთავროებად, დაიბადა უდიდესი ეროვნული კონცეფცია, რომელიც გიორგი მერჩულემ ასე ჩამოაყალიბა: „ქართლად ფრიადი ქვეყანაჲ აღირიცხების, რომელსაცა შინა ენითა ქართულითა ჟამი შეიწირვის და ლოცვაჲ ყოველი აღესრულების“. ეს ფორმულა პირდაპირ გრიგოლ ხანძთელისა და მისი მოძრაობის ნაყოფია. მანამდე, თუ „ქართლი“ მხოლოდ კონკრეტულ გეოგრაფიულ-პოლიტიკურ რეგიონს ერქვა, გრიგოლის მოღვაწეობის წყალობით, ქართლად გამოცხადდა ყველა კუთხე, სადაც ეკლესიასა და ყოველდღიურ ცხოვრებაში ქართული ენა ჟღერდა. ამით ენასა და კულტურას მიენიჭა სახელმწიფოებრივ-გამაერთიანებელი ფუნქცია, რამაც ნიადაგი მოუმზადა მომავალში საქართველოს ერთიან სამეფოდ ჩამოყალიბებას.
გრიგოლ ხანძთელის ორგანიზატორული ნიჭის შედეგად ტაო-კლარჯეთში აღმოცენდა „ათორმეტ უდაბნოდ“ წოდებული სამონასტრო ქსელი. თითოეულ ამ ცენტრს თავისი უნიკალური ფუნქცია ჰქონდა: ხანძთა: გრიგოლის მოღვაწეობის პირველი, მთავარი და საყვარელი ცენტრი. აქ აშენდა პირველი ხის, ხოლო მოგვიანებით დიდებული ქვის ტაძარი. ხანძთაში შეიქმნა ცნობილი „ხანძთის წესდება“, რომელიც კლარჯეთის ყველა მონასტრის სულიერ გზამკვლევად იქცა. შატბერდი: გრიგოლის მიერ დაარსებული „დიდი ლავრა“. შატბერდი გახდა ქართული კალიგრაფიის, მწერლობისა და განათლების უდიდესი კერა. სწორედ შატბერდის სკოლის წიაღში შეიქმნა და გადაიწერა ისეთი უძვირფასესი ძეგლები, როგორებიცაა „შატბერდის კრებული“, „ადიშის ოთხთავი“ და მრავალი სხვა. ოპიზა: უძველესი მონასტერი, რომელიც გრიგოლმა და მისმა მოწაფეებმა განაახლეს და აქციეს ტაო-კლარჯეთის ერთ-ერთ უმთავრეს სულიერ ბასტიონად. იშხანი: გრიგოლის მოწაფისა და თანამებრძოლის, საბა იშხნელის მიერ აღდგენილი დიდებული ტაძარი, რომელიც მოგვიანებით გაფართოვდა და მძლავრ საეპისკოპოსო კათედრალად იქცა. მიძნაძორი, წყაროსთავი, ბარეთელთა: გრიგოლის მოწაფეების მიერ დაარსებული მონასტრები, რომლებმაც კიდევ უფრო გააფართოვეს სულიერი და კულტურული გეოგრაფია. მერე, გუნათლე და დოლისყანა: დედათა მონასტრები, რომლებიც ღირს დედა ფებრონიასთან მჭიდრო თანამშრომლობით ჩამოყალიბდა და მნიშვნელოვანი როლი ითამაშა საზოგადოების ზნეობრივ აღზრდაში.
წმინდა გრიგოლ ხანძთელი არ ყოფილა მხოლოდ ეკლესიის მამა — იგი იყო ერის სულიერი მამათამთავარი. მან დაანახა დანაწევრებულ და უცხოელთა უღელქვეშ მყოფ ქართველობას, რომ პოლიტიკურ და სამხედრო გაერთიანებამდე აუცილებელი იყო შინაგანი, სულიერი, ენობრივი და კულტურული სიმტკიცე. ტაო-კლარჯეთის უდაბნოებში გრიგოლ ხანძთელის მიერ დანთებულმა სულიერმა ჩირაღდანმა გაანათა IX-X საუკუნეების ბნელი ხანა და სწორედ ამ ნიადაგზე აღმოცენდა XI საუკუნის დასაწყისში ბაგრატ III-ის მიერ გაერთიანებული საქართველოს ერთიანი სამეფო. გრიგოლ ხანძთელი დარჩა უკვდავ მაგალითად იმისა, თუ როგორ შეიძლება რწმენით, შრომითა და ეროვნული საქმისადმი უანგარო მსახურებით უდაბნო გადაიქცეს ქვეყნის გადარჩენის სულიერ ქალაქად.
