ახალი ბანას ტაძრის შესახებ სტუდენტური-სამეცნიერო სტატია ამერიკულ ჟურნალში გამოქვეყნდა

ახალი ბანა.ფოტო: მოზაიკა

ბოლო ათწლეულების განმავლობაში მსოფლიო არქიტექტურაში აშკარად შეინიშნება ტენდენცია — ტრადიციასთან დაბრუნებისაკენ მიმართული. დასავლეთში ეს ტენდენცია ნეოტრადიციონალიზმის სახელით არის ცნობილი, ხოლო საქართველოში მას ახალი სიცოცხლე შეეძინა ქრისტიანული ტაძრების აღორძინების გზით. სწორედ ამ კულტურულ კონტექსტში ჩნდება ხაშურში მშენებარე „ახალი ბანას“ ტაძარი — უნიკალური არქიტექტურული და სულიერი პროექტი, რომელიც აერთიანებს ისტორიის გახსენებას, სარწმუნოების გაცოცხლებას და თანამედროვეობისადმი ღრმა ესთეტიკურ დამოკიდებულებას. PROVIDENCE აქვეყნებს სტატიას შემდეგი შინაარსით:

„ბოლო ათწლეულების განმავლობაში, დასავლური მზერა უფრო მეტად შეეჩვია ნეოტრადიციული არქიტექტურის ხილვას. ნეოტრადიციონალიზმი გამოირჩევა თავისი ნაცნობობით: ის არც 1970-იანი წლების მკაცრი, ხისტი და ცივი მოდერნიზმია და არც ისეთი ელეგანტური, ასიმეტრიული ცვალებადობა, როგორიც უფრო ექსკლუზიური, პოსტმოდერნული დიზაინისაა, რომელიც მსოფლიოს ნებისმიერი დიდი ქალაქის განუყოფელი ნაწილია. ნეოტრადიციონალიზმი, რომელსაც ამერიკულ წრეებში ხშირად „ახალ ტრადიციულ არქიტექტურას“ უწოდებენ, რევიაციულიზმის ფორმაა - წარსული ესთეტიკის დაბრუნება აწმყოში, რელიგიისა და ტრადიციის გარეშე საზოგადოებებში გამეფებული მნიშვნელობის ნაკლებობის საპასუხოდ. ალბათ გასაკვირი არ არის, რომ ლიტურგიკული არქიტექტურა ამ რევიაციული იმპულსის წინა პლანზე იყო დასავლურ სამყაროში, რადგან ნიჰილისტური, სტერილური ცაიტგაისტისადმი წინააღმდეგობის დიდი ნაწილი ქრისტიანობაზეა დაფუძნებული.“

„ეკლესიის არქიტექტურაში რევიაციულიზმი არის დაბრუნება არა მხოლოდ სილამაზის კლასიკურ ცნებებთან, არამედ რიტუალის, სიმბოლოსა და უწყვეტობისადმი პატივისცემის ცნებასთანაც - რომელიც აშკარად არ არსებობს ან მხოლოდ მოუხერხებლად არის წარმოდგენილი ბევრ თანამედროვე რელიგიურ შენობაში. 1990-იანი წლებიდან მოყოლებული, ნეოტრადიციული სტილით მომუშავე მრავალი უდიდესი ხელოსანი და არქიტექტორი აღმოსავლეთ ევროპაში გვხვდებოდა. კომუნიზმის დაცემამ ახალი საკათედრო ტაძრების აშენება და ათასობით ეკლესიის მშენებლობა და რესტავრაცია გამოიწვია. რეგიონში, 3.5 მილიონიანი საქართველო გამოირჩევა, როგორც გამორჩეულად რელიგიური საზოგადოება, სადაც მართლმადიდებლური ეკლესია კვლავ დიდ გავლენას ახდენს. საქართველოს რელიგიურობისა და არქიტექტურული აღორძინებისადმი ინტერესის უნიკალური კომბინაცია მას დღეს მსოფლიოში ერთ-ერთ ყველაზე საინტერესო სამშენებლო პროექტად აქცევს - ისეთად, რომელიც ნამდვილად პატივს სცემს აღორძინების იდეას, იმის ხელახლა დაბადებას, რაც დროის ტალღებში დაკარგული ეგონათ.“

ბანა, აღორძინებული

„საბჭოთა კავშირის დაშლის შემდეგ ათწლეულები საქართველოს მართლმადიდებლური ეკლესიის აღორძინებითა და განახლებით ხასიათდება. 1990-იანი წლებიდან მოყოლებული, ეკლესიამ დაიბრუნა ის პრესტიჟი და გავლენა, რომელიც ისტორიულად სარგებლობდა ქართულ საზოგადოებაში და რომელიც საბჭოთა მმართველობის მრავალი წლის განმავლობაში იატაკქვეშა იყო. 1990-იანი წლებიდან მოყოლებული, ქვეყნის მასშტაბით ასობით ეკლესია და საკათედრო ტაძარი აშენდა ან აღდგა, მათ შორის 87 მეტრიანი სამების საკათედრო ტაძარი თბილისში. თუმცა, დიდი ხნის წინ დანგრეული საეკლესიო კომპლექსის „აღორძინების“ იდეა სამხრეთ-აღმოსავლეთ საქართველოს ქალაქ ხაშურში არსად გაჟღერებულა. ხაშური ტიპიური, წყნარი ქართული სოფლის ქალაქია, რომელიც კავკასიონის შთამბეჭდავი მთებით გარშემორტყმულ ხეობაში მდებარეობს. როგორც ეს საქართველოს პატარა ქალაქებშია გავრცელებული, აქ არის მთავარი მოედანი და შადრევნით მორთული წრიული გზა, რომელიც მის ძირითად გამზირებს აკავშირებს, რომლებიც ვერანდებითა და საცხოვრებელი კორპუსებითაა გაფორმებული. ზემოთ მდებარე რამდენიმე ქუჩა, თანამედროვე მართლმადიდებლური ეკლესია და ძველი მონასტერი მე-18 საუკუნის საგუშაგო კოშკთან ახლოს დგას. ქალაქის გარეთ, ახლა მშენებლობის პროცესშია მასიური, მრგვალი ეკლესიის შენობა. უნიკალური ქართული ანბანით დაწერილი დაფა მას „ახალ ბანად“ აცხადებს. „ახალი ბანას“ პროექტის ფესვები დღევანდელ აღმოსავლეთ თურქეთში, შავი ზღვის შიდა ნაწილში, იმ ტერიტორიაზე მდებარეობს, რომელიც ოდესღაც ტაოს ანუ ტაო-კლარჯეთის სახელით იყო ცნობილი და რომელსაც ბაგრატიონთა სამეფო სახლი შუა საუკუნეების დიდი ნაწილის განმავლობაში მართავდა. მე-9 საუკუნეში, ტაოს მმართველმა, ჰერცოგმა ადარნასე IV-მ, სამხედრო გამარჯვების შემდეგ თავი მეფედ გამოაცხადა. მალევე, ადარნასემ სამეფოს დედაქალაქიდან დაახლოებით 50 კილომეტრში, „ბანას“ სახელით ცნობილ ტერიტორიაზე, დიდებული საკათედრო ტაძრის მშენებლობა ბრძანა. მის გარშემო სამონასტრო თემი ჩამოყალიბდა და საუკუნეების განმავლობაში ბანა საქართველოს თეოლოგიური და ფილოსოფიური მეცნიერების ერთ-ერთ წამყვან ცენტრად გადაიქცა. ანატოლიის ოსმალეთის მიერ დაპყრობამ მისი, როგორც საკათედრო ტაძრის გამოყენების დასასრული აღნიშნა და შენობა მოგვიანებით მიტოვებული იქნა. მე-19 საუკუნისთვის მხოლოდ ნანგრევებიღა დარჩა.“

„როგორც ლაშა გელაშვილმა მითხრა, ხაშურის მახლობლად შუა საუკუნეების ბანას აღდგენის იდეა ადგილობრივ მრევლს გაუჩნდა. გელაშვილი ახალი ბანას საორგანიზაციო საბჭოს მდივანია, რომელიც საკათედრო ტაძრის მშენებლობაზეა პასუხისმგებელი. საკათედრო ტაძრის ანსამბლის წევრის, გელაშვილის გზა ბანას გზას ეკლესიის ადგილობრივ ინსტიტუტებში კვეთდა. მისი ისტორია ემთხვევა ახალ ბანაში ჩართული მრავალი სხვა მრევლისა და მორწმუნე ქართველის ისტორიას, რომლებიც მოხიბლულნი იყვნენ ძეგლის აღდგენის იდეით, რომელიც ოდესღაც საქართველოს ოქროს ხანის დასაწყისს აღნიშნავდა. ადგილობრივმა ეპისკოპოსმა, სურამისა და ხაშურის მისმა ყოვლისშემძლეობამ სვიმეონმა, თბილად მიიღო ეს იდეა, საბოლოოდ გააფართოვა იგი და, ორიგინალური საკათედრო ტაძრის მსგავსად, „სამონასტრო-საგანმანათლებლო კომპლექსად“ აქცია. ახალგაზრდა იერარქი, ეპისკოპოსი სვიმეონი თავიდანვე ცდილობდა, ახალი ბანა ისეთი პროექტი ყოფილიყო, რომელიც ასახავდა ქართველი მორწმუნეების საზოგადოებას, რომელიც მის ეპარქიაში იყო ორიენტირებული, მაგრამ არა მხოლოდ ამით შემოიფარგლებოდა.“

„შედეგად მიღებული პროექტი იყო მრგვალი, ტეტრაკონქური ტაძარი, 40 მეტრი სიმაღლისა და დიამეტრის, რომელიც ორიგინალური ბანას მოდელით იყო შექმნილი. ტეტრაკონქურ ეკლესიებს ასე ჰქვია სახელი.“

„ახალი ბანა“ მხოლოდ არქიტექტურული ნაგებობა არ არის — ის ქართული იდენტობისა და ქრისტიანული მემკვიდრეობის ხელახალი გამოვლინებაა. მისი სახით ნეოტრადიციული არქიტექტურა საქართველოში გადაიქცა არა უბრალოდ ესთეტიკურ მიმართულებად, არამედ კულტურულ მოძრაობად, რომელიც აერთიანებს წარსულის დიდებასა და თანამედროვე ეროვნული სულიერების ძიებას. ხაშურში მიმდინარე მშენებლობა მომავალში შესაძლოა იქცეს არა მხოლოდ სარწმუნოებისა და ხელოვნების სინთეზის სიმბოლოდ, არამედ საქართველოს თანამედროვე აღორძინების ერთ-ერთ მთავარ ნიშნად.

მართლმადიდებელ ჟურნალისტთა კავშირი წერდა, ღირებულებითი განათლების პროექტის ფარგლებში სასულიერო პირებს სერტიფიკატები გადაეცათ.