აია-სოფია — ქრისტიანული სამყაროს უდიდესი სიწმინდე

აია სოფია, კონსტანტინოპოლი. ფოტო: მჟკ

აია-სოფია რომლის სახელწოდებაც ქართულად „წმინდა სიბრძნეს“ ნიშნავს, მსოფლიოს ერთ-ერთი ყველაზე ცნობილი ისტორიული და რელიგიური ნაგებობაა. ტაძარი ეძღვნება წმინდა სამების მეორე იპოსტასს — უფალ იესო ქრისტეს, როგორც ღვთის სიბრძნეს. საუკუნეების განმავლობაში იგი არა მხოლოდ ბიზანტიის იმპერიის მთავარი ტაძარი, არამედ მთელი მართლმადიდებლური სამყაროს სულიერი ცენტრი იყო.

ბიზანტიის „ოქროს საუკუნის“ სიმბოლო:

აია-სოფია ბიზანტიური ცივილიზაციის ერთ-ერთ უდიდეს მიღწევად მიიჩნევა. ის კონსტანტინოპოლის — დღევანდელი სტამბოლის — ისტორიულ ცენტრში, იმპერატორთა სასახლის მახლობლად აშენდა. დღეს ეს ტერიტორია სულთანაჰმედის ისტორიულ რაიონს წარმოადგენს, სადაც აია-სოფიას მოპირდაპირედ მდებარეობს ცნობილი სულთან აჰმედის, ანუ „ცისფერი მეჩეთი“.

ტაძარი ბიზანტიის იმპერიის სიძლიერის, კულტურული აღმავლობისა და ქრისტიანული სამყაროს ერთიანობის სიმბოლოდ იქცა.

პირველი ტაძარი:

აია-სოფიას ისტორია IV საუკუნიდან იწყება. მისი მშენებლობა იმპერატორ კონსტანტინე დიდის სახელს უკავშირდება და 324-337 წლებში მიმდინარეობდა. ტაძრის ასაშენებლად შეირჩა კონსტანტინოპოლის ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი ადგილი — ძველი ცხენების ბაზრობის მოედანი.

პირველი ნაგებობა ხის ბაზილიკა იყო, რომელიც 360 წელს დასრულდა. თუმცა 404 წელს, სახალხო აჯანყების დროს გაჩენილმა ხანძარმა ტაძარი მნიშვნელოვნად დააზიანა.

მეორე ტაძარი:

415 წელს იმპერატორ თეოდოსიუს II-ის ბრძანებით აიგო ახალი ბაზილიკა, რომელსაც მონუმენტური შესასვლელი და ხის სახურავი ჰქონდა. სწორედ ამ პერიოდში, IV საუკუნის ბოლოს, ტაძარი მართლმადიდებელ ეკლესიას გადაეცა.

ისტორიკოს სოკრატე სქოლასტიკოსის ცნობით, 380 წლის 27 თებერვალს იმპერატორმა თეოდოსიუს I-მა პირადად შეიყვანა წმინდა გრიგოლ ღვთისმეტყველი აია-სოფიაში, რომელიც მალევე კონსტანტინოპოლის არქიეპისკოპოსად აირჩიეს.

იუსტინიანეს გრანდიოზული პროექტი:

532 წელს ნიკას ცნობილი აჯანყების დროს ტაძარი კვლავ დაიწვა.

ამის შემდეგ იმპერატორმა იუსტინიანე I-მა მიიღო გადაწყვეტილება, აეგო ისეთი ტაძარი, რომელსაც ბადალი არ ექნებოდა. კონსტანტინოპოლში მიიწვიეს იმ დროის უდიდესი არქიტექტორები — ისიდორე მილეტელი და ანთიმიოს ტრალელი.

მშენებლობისას გამოიყენეს იმპერიის სხვადასხვა კუთხიდან ჩამოტანილი საუკეთესო ხარისხის მარმარილო, ხოლო ინტერიერი ოქროთი, ვერცხლითა და სხვა ძვირფასი მასალებით მოირთო. სწორედ ამ პერიოდში მიიღო ტაძარმა სახელწოდება „დიდებული“.

ახალი აია-სოფია საზეიმოდ გაიხსნა 537 წლის 27 დეკემბერს და მალევე იქცა ქრისტიანული სამყაროს ერთ-ერთ უდიდეს ტაძრად. (ისტორიულ წყაროებში სწორედ 537 წელი ითვლება დასრულებისა და კურთხევის თარიღად.)

საუკუნეების მთავარი ქრისტიანული ტაძარი:

აია-სოფია თითქმის ათასი წლის განმავლობაში მსოფლიოში უდიდესი ქრისტიანული ტაძარი იყო. მხოლოდ რომში წმინდა პეტრეს ბაზილიკის აგების შემდეგ დაკარგა მან ეს სტატუსი.

ტაძარი ბიზანტიის იმპერატორთა კორონაციის, საზეიმო ღვთისმსახურებებისა და ეკლესიის უმნიშვნელოვანესი მოვლენების მთავარი ადგილი იყო.

989 წელს ძლიერი მიწისძვრის შედეგად ტაძარი დაზიანდა, თუმცა მალევე აღადგინეს.

1204 წელს, მეოთხე ჯვაროსნული ლაშქრობის პერიოდში, აია-სოფიაში ინახებოდა ქრისტიანული სამყაროს ერთ-ერთი ყველაზე ცნობილი სიწმინდე — ტურინის სუდარა.

კონსტანტინოპოლის დაცემა:

1453 წლის მაისში კონსტანტინოპოლი ოსმალეთის იმპერიამ დაიპყრო.

სულთან მეჰმედ II-ის ბრძანებით აია-სოფია მეჩეთად გადააკეთეს. ტაძარს ოთხი მინარეთი მიაშენეს, ხოლო ქრისტიანული ტაძარი მუსლიმურ სალოცავად იქცა.

მართლმადიდებლური სამყაროსთვის ეს მოვლენა უდიდეს ტრაგედიად მიიჩნევა, რადგან აია-სოფია საუკუნეების განმავლობაში აღმოსავლეთის ქრისტიანობის უმთავრესი სიწმინდე იყო.

მიუხედავად ამისა, ტაძარში დღემდეა შემორჩენილი უნიკალური ბიზანტიური მოზაიკები, ფრესკები და ქრისტიანული ხელოვნების არაერთი ნიმუში, რომელთა ნაწილი სხვადასხვა პერიოდში დაფარული იყო, თუმცა საბოლოოდ კვლავ გამოჩნდა.

მუზეუმიდან კვლავ მეჩეთამდე:

1935 წელს თურქეთის რესპუბლიკის დამფუძნებლის, მუსტაფა ქემალ ათათურქის გადაწყვეტილებით, აია-სოფიას მუზეუმის სტატუსი მიენიჭა.

1985 წელს იუნესკომ იგი სტამბოლის ისტორიულ ძეგლებთან ერთად მსოფლიო კულტურული მემკვიდრეობის ნუსხაში შეიტანა.

2006 წლიდან შენობაში მუსლიმური რელიგიური რიტუალები ნაწილობრივ განახლდა.

2020 წლის 10 ივლისს თურქეთის სასამართლომ გააუქმა 1934 წლის გადაწყვეტილება, რის შემდეგაც პრეზიდენტმა რეჯეფ თაიფ ერდოღანმა აია-სოფიასთვის მეჩეთის სტატუსის დაბრუნებას მოაწერა ხელი.

იმავე წლის 24 ივლისს, 86-წლიანი პაუზის შემდეგ, ტაძარში მუსლიმური ღვთისმსახურება აღევლინა. ამ გადაწყვეტილებას მსოფლიოს ქრისტიანული ეკლესიების, საერთაშორისო ორგანიზაციებისა და კულტურული მემკვიდრეობის დამცველების ფართო გამოხმაურება მოჰყვა.

მსოფლიო მნიშვნელობის ძეგლი:

დღეს აია-სოფია ერთდროულად წარმოადგენს მსოფლიო არქიტექტურის შედევრს, ქრისტიანული და ბიზანტიური ცივილიზაციის უმნიშვნელოვანეს მემკვიდრეობას და კაცობრიობის საერთო კულტურულ საგანძურს.

მისი გრანდიოზული გუმბათი, უნიკალური მოზაიკები, არქიტექტურული გადაწყვეტა და მრავალსაუკუნოვანი ისტორია ყოველწლიურად მილიონობით მომლოცველსა და ტურისტს იზიდავს.

აია-სოფია დღემდე რჩება იმ ეპოქის ცოცხალ მოწმედ, რომელმაც განსაზღვრა არა მხოლოდ ბიზანტიის იმპერიის, არამედ ევროპისა და ახლო აღმოსავლეთის ისტორიული განვითარება. მისი მნიშვნელობა სცილდება ერთი სახელმწიფოსა თუ ერთი რელიგიის ფარგლებს და მსოფლიო კულტურის განუყოფელ ნაწილს წარმოადგენს.